Thầy Then của bản

Người gìn giữ kho tàng tri thức dân gian

Trong tâm thức của người Tày, thầy Then không đơn thuần là một người biết thực hành các nghi lễ, hát điệu Then, gảy đàn Tính hay, mà họ chính là những người gìn giữ kho tàng tri thức dân gian đồ sộ, là cầu nối thiêng liêng giữa con người trần thế với thế giới tâm linh, giữa thực tại và cội nguồn dân tộc.

Then mượn lời ca, tiếng đàn cùng tiếng chùm sóc nhạc rộn rã để mở lối, dẫn đường đưa lễ vật và tâm nguyện của dân bản đến với các đấng siêu nhiên, gửi gắm những lời cầu nguyện bình an hay lòng cảm tạ chân thành. Khi người thầy Then ôm cây đàn tính trên tay, gảy lên những giai điệu trầm bổng, cất cao lời hát gửi theo mây gió, đó cũng là lúc không gian đại ngàn như lắng lại, linh thiêng và huyền bí lạ kỳ.

Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Trung Huyền lưu giữ bộ sách cổ chữ Nôm Tày quý.

Nhiều năm nay, bà con trong vùng vẫn kính trọng gọi ông Đỗ Trung Huyền bằng cái tên gần gũi thầy Then của bản. Ông là một trong số ít người còn am hiểu sâu sắc, tường tận những làn điệu Then cổ và tinh thông chữ Nôm Tày, thứ văn tự cổ ghi lại các bài cúng, truyện thơ, gia phả, bài Then và thế giới quan sâu sắc của cha ông, được hình thành trên cơ sở các bộ thủ và chữ Hán, vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo ba yếu tố hình, âm và nghĩa, ghi lại chân thực đời sống lao động, sinh hoạt, phong tục tập quán và tín ngưỡng của cộng đồng.

Dưới mái nhà sàn giản dị, bên những cuốn sách cổ đã ngả màu thời gian, ông Huyền vẫn miệt mài đọc từng trang giấy bản, cẩn trọng đối chiếu từng nét mực nghiên, phiên âm, ghi lại cẩn thận từng lời Then cổ để tránh thất lạc. Với ông, mỗi con chữ không chỉ là ký tự, mà là chiếc chìa khóa vạn năng mở cánh cửa quá khứ, giúp thế hệ hôm nay hiểu được đạo lý làm người và bản sắc độc đáo của dân tộc mình.

Những làn điệu Then mà ông Huyền dày công sưu tầm, thực hành đều giữ trọn tính nguyên bản, không chạy theo thị hiếu hiện đại. Đó là những khúc ca phản ánh thế giới quan bao la, khát vọng về một cuộc sống yên lành, mùa màng tươi tốt, gia đình hòa thuận và con người sống chan hòa với thiên nhiên.

Với uy tín và vốn kiến thức uyên thâm, ông Huyền luôn được bà con tin tưởng, giao trọng trách chủ lễ trong Lễ hội Lồng Tông, lễ hội xuống đồng lớn nhất và quan trọng nhất của người Tày ở Bắc Quang. Đứng giữa đất trời, trong hương khói trầm mặc, thầy Then lặng lẽ thực hiện các nghi thức với tất cả sự thành kính và trách nhiệm của một người nắm giữ hồn di sản. Ông Huyền chia sẻ: "Điệu Then là hồn cốt, là dòng máu chảy trong huyết quản văn hóa người Tày; chúng tôi luôn mong muốn bản sắc văn hóa của dân tộc được bảo tồn, gìn giữ nguyên vẹn và ngày càng lan tỏa trong cộng đồng".

Mạch nguồn chảy mãi

Với Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Trung Huyền, việc bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng lại ở những trang sách cất kỹ trong hòm, mà di sản phải thực sự sống trong nhịp sống của bản làng. Từ trăn trở đó, ông đã thành lập Đội văn nghệ dân gian thôn Bảo Thắng. Nhiều năm qua, ông miệt mài, bền bỉ truyền dạy các làn điệu Then, cách gảy đàn Tính và những điệu múa chùm sóc cổ truyền cho thế hệ trẻ trong vùng, truyền dạy chữ Nôm Tày, đào tạo thầy Then kế cận.

Trong mỗi buổi học, ông luôn nghiêm khắc yêu cầu học trò không chỉ học lời ca, mà phải hiểu sâu sắc ý nghĩa của từng nghi lễ, từng động tác hành lễ, từ nghi thức mở đường, tẩy uế cho đến dâng lễ lên Ngọc Hoàng. Ông quan niệm, chỉ khi hiểu rõ cội nguồn, người ta mới có thể hát bằng cả trái tim và gìn giữ đúng giá trị cốt lõi của Then cổ.

Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Trung Huyền truyền dạy hát Then, đàn Tính cho thế hệ trẻ.

Sự tận tụy của ông đã kết trái ngọt khi ngọn lửa đam mê bắt đầu nhen nhóm trong thế hệ măng non. Em Đỗ Yến Nhi, học viên trẻ tuổi của câu lạc bộ, vừa dứt một bài Then, hào hứng chia sẻ: "Từ nhỏ em đã được theo ông đi dự các lễ hội, nghe ông hát Then và yêu thích tiếng đàn Tính. Đến với lớp học, em không chỉ biết hát đúng giai điệu của nhiều bài Then cổ mà còn hiểu thêm về ý nghĩa thiêng liêng của từng bài hát, về văn hóa dân tộc mình".

Không cam lòng nhìn kho báu của dân tộc bị thời gian phủ mờ, ông Huyền còn dành phần lớn thời gian để hệ thống, phân chia nội dung sách cổ chữ Nôm Tày thành từng chuyên đề nhỏ, khoa học và dễ hiểu. Song song với đó, ông mở lớp truyền dạy chữ Nôm Tày miễn phí ngay tại nhà. Lớp học đặc biệt ấy không phân biệt tuổi tác, chào đón từ những người già muốn tìm lại ký ức đến những bạn trẻ yêu văn hóa dân tộc.

Qua sự chỉ dạy tận tình của ông, nhiều học viên trước đây chỉ hát Then theo cảm nhận thì nay đã hiểu thấu đáo ý nghĩa từng câu chữ; đặc biệt, có những học viên xuất sắc trở thành thầy mo, thầy tạo của bản, tiếp bước ông gánh vác việc tâm linh, văn hóa của làng. Ông Đỗ Ngọc Tân, học viên lớn tuổi, xúc động: “Chúng tôi vô cùng phấn khởi khi thấy bản sắc văn hóa của người Tày từng bước được hồi sinh. Thầy Huyền luôn tận tình hướng dẫn để các thế hệ trong bản hiểu rõ hơn về truyền thống và biết trân quý văn hóa của dân tộc của mình”.

Như con tằm bền bỉ rút ruột nhả tơ, những cống hiến thầm lặng của ông đã được ghi nhận xứng đáng khi năm 2022, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Giữa nhịp sống hiện đại vội vã, tiếng đàn Tính vẫn trầm bổng vang lên dưới nếp nhà sàn nhỏ ở Minh Thắng. Mạch nguồn văn hóa ấy sẽ không bao giờ đứt đoạn, bởi luôn có những con người dành trọn cuộc đời để giữ lửa và trao truyền như Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Trung Huyền.