Thế giới đối mặt với giai đoạn khí hậu nguy hiểm nhất lịch sử hiện đại

Nguy cơ El Nino quay trở lại trong năm 2026 có thể dẫn đến tình trạng hạn hán nghiêm trọng

Mất cân bằng năng lượng của Trái đất đạt mức cao kỷ lục

Mới đây, Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) đã công bố báo cáo “Tình trạng khí hậu toàn cầu”, cảnh báo về sự mất cân bằng năng lượng của Trái đất đạt mức cao kỷ lục vào năm 2025. Cân bằng năng lượng của Trái đất được đo lường bằng tốc độ năng lượng đi vào và đi ra khỏi hệ thống Trái đất. Trong điều kiện khí hậu ổn định, năng lượng nhận được từ Mặt trời xấp xỉ bằng lượng năng lượng phát ra. Tuy nhiên, hiện nay, nồng độ các khí nhà kính giữ nhiệt như carbon dioxide, methane và nitrous oxide ngày càng tăng, đạt mức cao nhất trong ít nhất 800.000 năm qua, đã phá vỡ trạng thái cân bằng này. Theo dữ liệu quan sát kể từ năm 1960 đến nay, đặc biệt là trong 20 năm qua, sự mất cân bằng năng lượng của Trái đất đã gia tăng đáng kể.

Do hiện tượng nhà kính, đại dương tiếp tục ấm lên và hấp thụ khí carbon dioxide. Trong 2 thập kỷ qua, mỗi năm đại dương hấp thụ lượng khí này tương đương với khoảng 18 lần lượng năng lượng mà con người sử dụng hàng năm. Theo Chương trình theo dõi biến đổi khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), nhiệt độ bề mặt đại dương toàn cầu trong tháng 4-2026 đạt khoảng 21°C, mức cao thứ 2 từng được ghi nhận trong lịch sử. Đại dương nóng lên nhanh trở thành nhiên liệu cho các hiện tượng thời tiết cực đoan trên toàn cầu. Hệ quả là giai đoạn 2015-2025 là 11 năm nóng nhất trong lịch sử. Trong đó, năm 2025 là năm nóng thứ hai hoặc thứ ba trong lịch sử, với nhiệt độ cao hơn khoảng 1,43 °C so với mức trung bình giai đoạn 1850-1900. Các hiện tượng cực đoan trên toàn thế giới, bao gồm nắng nóng gay gắt, mưa lớn và bão nhiệt đới, đã gây ra sự gián đoạn và tàn phá.

Chỉ trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 4-2026, hơn 150 triệu hecta đất rừng trên toàn cầu đã bị cháy, cao hơn 20% so với mức chưa từng có trước đó. Riêng châu Phi ghi nhận khoảng 85 triệu hecta bị thiêu rụi, trong khi châu Á mất khoảng 44 triệu hecta. Điều đáng lo ngại là các nhà khoa học cho rằng mùa cháy rừng toàn cầu thực chất vẫn chưa bước vào giai đoạn cao điểm. Còn theo báo cáo của WMO và Copernicus, 95% diện tích châu Âu, khu vực được WMO xác định là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới, đang liên tục phá kỷ lục khí hậu với nhiệt độ cao hơn trung bình trong năm 2025. Cháy rừng thiêu rụi hơn 1 triệu hecta đất, trong khi nhiều khu vực bên trong Vòng Bắc Cực ghi nhận nhiệt độ vượt 30°C.

Tương tự, trong khi nhiều khu vực ở châu Á và châu Phi vật lộn với hạn hán và các đám cháy rừng cực lớn, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha lại hứng chịu những trận mưa lũ lịch sử. Hàng chục con sông và hồ chứa tại bán đảo Iberia đã chạm mức báo động nguy hiểm, buộc hàng nghìn người phải sơ tán. Đáng ngại hơn, trong bối cảnh Trái đất đã nóng lên nghiêm trọng do biến đổi khí hậu, một đợt El Nino cực mạnh, với cường độ tương đương như các lần xuất hiện trong giai đoạn 1997 - 1998 và 2015 - 2016, lại có khả năng hình thành trong năm 2026.

El Nino là một hiện tượng khí hậu tự nhiên, xảy ra khi nhiệt độ bề mặt biển ở khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường. Sự thay đổi này làm xáo trộn dòng hải lưu, nhiệt độ và lượng mưa ở nhiều khu vực trên thế giới. Lịch sử đã ghi nhận những hậu quả lớn từ các đợt El Nino mạnh. Năm 2015, một “siêu El Nino” đã gây ra hạn hán nghiêm trọng ở Ethiopia, thiếu nước ở Puerto Rico và làm gia tăng hoạt động bão ở Thái Bình Dương. Những ví dụ này cho thấy tác động của hiện tượng không chỉ dừng ở khí hậu, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, kinh tế và an ninh lương thực.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nền nhiệt toàn cầu đã cao hơn trước, những tác động này có nguy cơ bị khuếch đại. Một El Nino mạnh xảy ra trên nền khí hậu ấm hơn sẽ khiến các kỷ lục nhiệt độ dễ bị phá vỡ hơn, đồng thời làm tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng cực đoan.

Phương cách thích ứng với khủng hoảng khí hậu

Biến đổi khí hậu đã không còn là mối đe dọa trong tương lai mà trở thành thực tế hiện hữu, đòi hỏi thế giới phải hành động khẩn cấp hơn bao giờ hết. Tổng Thư ký Liên hợp quốc (LHQ) Antonio Guterres cảnh báo: “Tình trạng khí hậu toàn cầu đang ở mức khẩn cấp. Trái đất đang bị đẩy đến giới hạn chịu đựng. Mọi chỉ số khí hậu quan trọng đều đang báo động đỏ”. Ông Guterres khẳng định: “Nhân loại vừa trải qua 11 năm nóng nhất trong lịch sử. Khi lịch sử lặp lại 11 lần, đó không còn là sự trùng hợp ngẫu nhiên nữa. Đó là lời kêu gọi hành động”.

Hôm 20-5 vừa rồi, Đại hội đồng LHQ đã thông qua Nghị quyết về chống biến đổi khí hậu do Vanuatu, quốc đảo Thái Bình Dương đang chịu tác động nghiêm trọng từ nước biển dâng và các cơn bão ngày càng dữ dội, cùng một số nước đề xuất. Văn kiện nhằm thúc đẩy thực thi ý kiến tư vấn của Tòa án Công lý quốc tế (ICJ), trong đó cho rằng, các quốc gia không thực hiện đầy đủ các cam kết khí hậu có thể bị coi là vi phạm luật pháp quốc tế và kéo theo nghĩa vụ bồi thường cho các quốc gia bị ảnh hưởng. Nghị quyết cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu không vượt quá 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, trong đó có việc chuyển đổi dần khỏi nhiên liệu hóa thạch trong hệ thống năng lượng. Đánh giá về nghị quyết này, Tổng thư ký LHQ Guterres tuyên bố: “Đây là một sự khẳng định mạnh mẽ đối với luật pháp quốc tế, công lý khí hậu, khoa học và trách nhiệm của các quốc gia”.

Trên quy mô toàn cầu, LHQ đã đưa ra 5 phương cách để thế giới có thể thích ứng tốt hơn với khủng hoảng khí hậu, bao gồm: Thiết lập hệ thống cảnh báo sớm; Phục hồi hệ sinh thái; Xây dựng cơ sở hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu; Bảo đảm an ninh nguồn nước; Tích hợp các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu vào các chiến lược và chính sách dài hạn quốc gia. Với từng nước, nhiều quốc gia châu Âu đang tăng tốc các kế hoạch thích nghi khí hậu. Tây Ban Nha và Hy Lạp đã mở rộng hệ thống cảnh báo sớm và lực lượng chữa cháy rừng, trong khi Pháp và Italy cải tạo đô thị bằng cách tăng không gian xanh, xây thêm trung tâm tránh nóng và sử dụng vật liệu giảm hấp thụ nhiệt. Hà Lan cũng đầu tư hàng tỷ euro vào đê biển, hồ điều tiết và các đô thị chống ngập, đồng thời hạn chế xây dựng tại những khu vực có nguy cơ lũ lụt cao.

Tại châu Á, nơi El Nino thường kéo theo nắng nóng và hạn hán nghiêm trọng, nhiều quốc gia đang tăng tốc bảo vệ an ninh lương thực và nguồn nước. Ấn Độ đã triển khai các kế hoạch ứng phó nắng nóng tại nhiều bang, bao gồm cảnh báo nhiệt qua điện thoại, điều chỉnh giờ làm việc ngoài trời và mở các điểm cấp nước công cộng trong thời gian nắng nóng cực đoan. Chính phủ nước này đồng thời tăng đầu tư vào các giống cây chịu hạn và hệ thống tưới tiết kiệm nước để giảm phụ thuộc vào mùa mưa gió mùa.

Singapore cũng đang mở rộng chiến lược thích nghi bằng cách tăng diện tích phủ xanh đô thị, phát triển hệ thống tái chế nước quy mô lớn và nâng cao tiêu chuẩn xây dựng để giảm hấp thụ nhiệt trong thành phố. Trong khi đó, Trung Quốc đẩy mạnh mô hình “thành phố bọt biển” nhằm giảm nguy cơ ngập lụt bằng cách xây dựng các khu vực có khả năng hấp thụ và giữ nước mưa tự nhiên.

Tại Mỹ, nhiều bang như California và Arizona đã siết chặt các biện pháp tiết kiệm nước sau nhiều năm hạn hán nghiêm trọng. Chính quyền California đầu tư mạnh vào hệ thống hồ chứa, tái sử dụng nước và quản lý cháy rừng chủ động bằng cách tạo các vùng đệm chống cháy quanh khu dân cư. Canada và Australia cũng tăng ngân sách cho công tác chữa cháy rừng, đồng thời ứng dụng vệ tinh và trí tuệ nhân tạo để theo dõi nguy cơ cháy theo thời gian thực.