Thêm danh hiệu, thêm cơ hội cho di sản tư liệu

Di sản văn hóa Việt Nam vừa đón tin vui lớn vào cuối tuần qua, khi Văn bia Phố Hiến (Hưng Yên) và Ma nhai trên núi Non Nước (Ninh Bình) được UNESCO đưa vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Sự ghi nhận từ quốc tế này cũng đặt ra một câu hỏi tất yếu: Hai di sản sẽ tiếp tục được khai thác, phát huy như thế nào trong giai đoạn mới?

Nhìn lại, trong quá trình xây dựng hồ sơ đề cử, nhiều chuyên gia từng xem Ma nhai trên núi Non Nước là một "mảnh ghép" cần thiết trong hệ thống di sản của Ninh Bình. Địa phương này đã có nhiều di sản được UNESCO công nhận như Quần thể danh thắng Tràng An, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Khu dự trữ sinh quyển thế giới châu thổ sông Hồng. Và việc 43 bản văn khắc trên núi Non Nước được ghi danh đã bổ sung một di sản tư liệu vào hệ thống này, trong bối cảnh Ninh Bình đang đẩy mạnh phát triển kinh tế di sản theo hướng xanh và bền vững.

Ma nhai trên núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình) có mật độ phân bố tập trung dày đặc, niên đại trải dài qua 5 vương triều. Ảnh: Hải Yến - TTXVN

Danh hiệu mới có thể giúp núi Non Nước (Dục Thúy Sơn) thu hút thêm sự quan tâm của du khách, đồng thời tạo cơ hội giới thiệu rộng rãi hơn hệ thống 43 bản văn khắc trên vách núi. Lưu giữ dấu ấn của nhiều thế hệ vua, quan, danh nhân và thi sĩ, những bia ma nhai này chứa đựng giá trị lớn về lịch sử, văn chương và tư tưởng, bên cạnh sức hấp dẫn về cảnh quan thiên nhiên của danh thắng. Đặc biệt, nếu được nghiên cứu, dịch nghĩa và giới thiệu phù hợp, đây có thể là nguồn tư liệu để phát triển loại hình du lịch giáo dục, thu hút học sinh, sinh viên từ Ninh Bình và các địa phương khác tới tìm hiểu lịch sử, văn học và nghệ thuật thư pháp ngay tại di tích.

Xa hơn, ngoài các hoạt động tại di tích, hệ thống văn khắc còn có thể được khai thác trong những chương trình tham quan kết hợp giữa núi Non Nước với Quần thể danh thắng Tràng An và các di tích khác của Ninh Bình. Khi được liên kết theo chủ đề, những chương trình này có thể giúp du khách tìm hiểu cảnh quan, lịch sử, văn chương và đời sống văn hóa vùng đất cố đô qua nhiều điểm đến, thay vì chỉ tham quan từng nơi riêng lẻ. Việc kết hợp các điểm đến cũng tạo thêm khả năng phát triển sản phẩm du lịch từ những nguồn tài nguyên văn hóa, thiên nhiên sẵn có, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế di sản của tỉnh.

Ma nhai trên núi Non Nước (tỉnh Ninh Bình) là các tác phẩm nghệ thuật thư pháp đỉnh cao thể hiện kỹ nghệ chạm khắc đá tinh tế. Ảnh: Hải Yến - TTXVN

Còn tại Hưng Yên, hệ thống 41 văn bia Phố Hiến lưu giữ những ghi chép về đời sống của một thương cảng từng nổi tiếng với câu: "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến". Nội dung văn bia đề cập đến hoạt động thương nghiệp, các phường, thị, mặt hàng buôn bán cùng đời sống cư dân và sinh hoạt tín ngưỡng. Được lưu giữ tại những di tích gắn với không gian thương cảng xưa, các văn bia còn cung cấp tư liệu để tìm hiểu lịch sử những công trình này, trong đó có hoạt động công đức, xây dựng và tu bổ các cơ sở tín ngưỡng.

Một trong hệ thống văn bia Phố Hiến tại Văn Miếu Xích Đằng. Ảnh: Phạm Kiên - TTXVN

Nếu được nghiên cứu, hệ thống hóa và giới thiệu theo chủ đề, những ghi chép ấy có thể phục vụ hoạt động trưng bày, thuyết minh, tổ chức các tuyến tham quan và chương trình giáo dục lịch sử địa phương. Đáng nói, đây cũng là nguồn sử liệu có thể tham khảo trong quá trình nghiên cứu, xây dựng các phương án tái hiện thương cảng Phố Hiến mà tỉnh Hưng Yên đang quan tâm, trên cơ sở đối chiếu cùng những tư liệu lịch sử và các dấu tích khác.

Một trong hệ thống văn bia Phố Hiến tại Văn Miếu Xích Đằng. Ảnh: Phạm Kiên - TTXVN

Kể từ khi Mộc bản triều Nguyễn trở thành di sản tư liệu đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh năm 2009, đến nay cả nước đã có 13 di sản tư liệu được công nhận ở cấp thế giới và khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Nhiều bộ sưu tập trong số đó đã được khai thác rộng rãi để phục vụ công chúng. 

Tiêu biểu, Mộc bản và Châu bản triều Nguyễn được sử dụng trong nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu lịch sử; hệ thống 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng được số hóa, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tra cứu, tìm hiểu truyền thống khoa cử, đồng thời phục vụ hoạt động giới thiệu di sản ngay tại di tích.

Với những giá trị và tiềm năng sẵn có, hai di sản tư liệu mới được ghi danh tại Ninh Bình và Hưng Yên cũng có thêm cơ hội phát triển các hình thức giới thiệu, giáo dục và trải nghiệm, đưa nguồn tư liệu lịch sử đến gần hơn với công chúng. Và xa hơn, trên thực tế, bên cạnh những di sản đã được UNESCO ghi danh, nhiều nguồn tư liệu quý vẫn đang được lưu giữ tại các trung tâm lưu trữ, thư viện, bảo tàng, đình, đền, chùa và những cơ sở văn hóa khác. 

Đây cũng là những nguồn tư liệu cần được quan tâm kiểm kê, bảo quản, nghiên cứu và giới thiệu rộng rãi hơn, bởi chúng chứa đựng những thông tin có giá trị về lịch sử, văn hóa và đời sống của các thế hệ trước. Việc tiếp tục nghiên cứu, khai thác những tư liệu này sẽ giúp công chúng có thêm điều kiện tiếp cận và tìm hiểu những giá trị lịch sử, văn hóa còn được lưu giữ từ quá khứ.