Thêm góc nhìn pháp lý việc HĐXX án hình sự tuyên hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
HĐXX các vụ án hình sự không tịch thu, tiêu hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015...
Vừa qua, Pháp Luật TP.HCM có thông tin về vụ án vi phạm quản lý đất đai liên quan 6 cựu cán bộ xã Vạn Thạnh (nay là xã Đại Lãnh) và huyện Vạn Ninh cũ, tỉnh Khánh Hòa.
Xử sơ thẩm, ngoài quyết định về hình phạt, TAND Khu vực 4 - Khánh Hòa còn tuyên hủy các giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Dự kiến ngày 12-3, TAND tỉnh Khánh Hòa sẽ đưa ra xét xử phúc thẩm vụ án này.
Một thửa đất bị tuyên hủy giấy chứng nhận đang được người dân sử dụng nuôi hải sản. Ảnh: HN
Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là một loại quyết định hành chính cá biệt theo hướng dẫn tại Mục 1 Phần 1 Công văn số 02/GĐ-TANDTC ngày 19-9-2016 của TAND Tối cao.
Về thẩm quyền hủy quyết định hành chính cá biệt là GCN hiện nay được quy định cụ thể như sau:
Một là, khoản 1 Điều 34 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS) quy định: “Khi giải quyết vụ việc dân sự, Tòa án có quyền hủy quyết định cá biệt trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự trong vụ việc dân sự mà Tòa án có nhiệm vụ giải quyết.”.
Như vậy, Tòa án khi xét xử các vụ án dân sự có thẩm quyền hủy GCN như một quyết định hành chính cá biệt.
Hai là, GCN là quyết định hành chính cá biệt thuộc đối tượng xét xử theo thủ tục tố tụng hành chính. Do đó, Tòa án có thẩm quyền xét xử các vụ án hành chính có quyền tuyên hủy một phần, hoặc toàn bộ quyết định hành chính trái pháp luật theo quy định tại điểm b khoản 2 Điều 193 Luật Tố tụng hành chính năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2019, 2025).
Trong xét xử các vụ án hình sự, hiện nay Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) không có quy định về thẩm quyền của Tòa án hủy bỏ các quyết định hành chính nói chung, hủy bỏ GCN nói riêng.
Cụ thể, khi nghị án, HĐXX sơ thẩm vụ án hình sự chỉ quyết định các vấn đề quy định tại khoản 3 Điều 326 BLTTHS, trong đó không có thẩm quyền hủy các quyết định hành chính cá biệt mà chỉ có thể “kiến nghị phòng ngừa tội phạm, khắc phục vi phạm”, tức là kiến nghị cơ quan có thẩm quyền thu hồi, hủy bỏ quyết định hành chính trái pháp luật đó.
Đồng thời, theo hướng dẫn tại phần I.3 Công văn số 196/TANDTC-PC thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong công tác xét xử ngày 3/10/2023 của TAND Tối cao thì “giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là quyết định hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, chỉ có thể bị hủy bỏ khi là đối tượng khởi kiện vụ án hành chính hoặc khi Tòa án giải quyết vụ việc dânsự hoặc bị thu hồi bởi chính cơ quan có thẩm quyền cấp theo quy định của Luật Đất đai”.
Do đó, trong xét xử các vụ án hình sự “Hội đồng xét xử căn cứ vào khoản 3 Điều 326 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 để kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đó (bản chất là thu hồi giá trị pháp lý của giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) mà không tịch thu, tiêu hủy theo Điều 106 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Ngoài ra, điểm đ khoản 2 Điều 152 Luật Đất đai năm 2024 có quy định rằng: Nhà nước thu hồi giấy chứng nhận đã cấp khi “Giấy chứng nhận đã cấp bị Tòa án có thẩm quyền tuyên hủy”.
Cần lưu ý, Tòa án được hủy GCN trong trường hợp này là Tòa án “có thẩm quyền” theo quy định của pháp luật, điều đó không đồng nghĩa với việc mọi Tòa án khi xét xử các vụ án đều có quyền hủy GCN là quyết định cá biệt đã được ban hành bởi cơ quan hành chính nhà nước.
Tòa có quyền hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
Nếu đất đã chuyển nhượng thì không thu hồi mà các GCN cấp sai sẽ theo bản án của tòa.
Bản chất đất này là đất chưa sử dụng, do nhà nước quản lý, bị lập hồ sơ khống, biến đất công thành đất tư nên quyết định sử dụng đất không hình thành.
Do đây là hoạt động công nhận quyền sử dụng đất không hợp pháp nên việc cấp GCN là kết quả của hành vi tội phạm, không thể công nhận. Tòa có quyền hủy GCN, và trên cơ sở đó thì cơ quan cấp GCN phải thu hồi GCN đã cấp sai.
Cần lưu ý là tòa án không có quyền thu hồi GCN hay thu hồi đất, mà là tuyên hủy GCN cấp sai (từ kết quả của hành vi phạm tội), GCN đó được coi là không có giá trị, QSDĐ được công nhận từ đó cũng không hợp pháp.
Trên cơ sở bản án, cơ quan đã cấp GCN sẽ ra quyết định thu hồi GCN đã cấp. Nếu công nhận đất đã chuyển nhượng sẽ dẫn đến tiền lệ xấu, là các đối tượng sẽ cấp sổ trái pháp luật, sau đó tìm cách chuyển nhượng lại để "rửa đất". Còn việc người mua đất muốn đòi quyền lợi thì phải thông qua khởi kiện vụ án dân sự/hành chính.
Thạc sĩ Ngô Gia Hoàng, Giảng viên Trường ĐH Luật TP.HCM
