Theo nhịp chiêng Mường trên sóng livestream

Diễn ra ngày 23/10, phiên livestream do UBND xã Đoài Phương (Hà Nội) tổ chức tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nơi quy tụ những không gian văn hóa đặc sắc của nhiều dân tộc trên khắp mọi miền đất nước. Được phát trực tiếp trên fanpage và các nền tảng mạng xã hội của địa phương, chương trình đưa người xem khám phá làng Mường qua những cuộc trò chuyện với nghệ nhân, đồng bào cùng các hoạt động trải nghiệm ngay tại điểm đến.

Tiếng chiêng kể chuyện làng Mường

Với Văn Tiến, người dẫn phiên livestream, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam không phải địa điểm xa lạ, khi anh là người con của xã Đoài Phương. Nhưng lần này, Tiến có thêm nhiệm vụ đưa khán giả cùng khám phá không gian văn hóa của đồng bào Mường qua không gian mạng. Đồng hành với anh là hướng dẫn viên Như Quỳnh.

Sau phần giới thiệu khái quát về Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, nơi có 16 nhóm cộng đồng dân tộc trực tiếp sinh sống và tham gia các hoạt động văn hóa, máy quay theo 2 người tìm đến làng Mường. Đúng lúc các nghệ nhân đang tổ chức chương trình giao lưu "Hồn chiêng đất Mường", một đoàn du khách từ Bắc Ninh cũng tới tham quan và được mời cùng tham gia cuộc trò chuyện.

Chương trình đưa người xem tới làng Mường tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam

Trong ngôi nhà sàn có mái hình mai rùa, câu chuyện hướng về tiếng chiêng vừa vang lên đón khách. Một đại diện của làng chia sẻ: "Với người Mường, chiêng là vật gia bảo. Nó đi theo suốt vòng đời của một con người". Theo lời ông, tiếng chiêng có thể là lời ru khi đứa trẻ chào đời, lời nhắc nhở khi con cái trưởng thành, rồi trở thành lời tiễn biệt khi một người qua đời, trở về với Mường Trời.

Nghệ nhân Đinh Ngọc Lương tiếp nối câu chuyện bằng những ký ức từ nhỏ. Ông nhớ thời tiếng chiêng hiện diện trong nhiều sinh hoạt của làng xóm, kể cả những kỳ đại hội xã viên hợp tác xã. Đặc biệt, có những tiếng chiêng mà chỉ cần nghe từ xa, người dân đã biết trong làng đang có chuyện gì.

"Nghe tiếng chiêng ở làng bên, người ta có thể đoán một đám cưới đang bắt đầu đón dâu. Nhưng nếu một tiếng chiêng lớn vang lên ba hồi chín tiếng, đó lại là tín hiệu báo có người qua đời. Người trên đồng hỏi người ngoài đồng, người trong rừng, người đi nương, đi rẫy cũng hỏi nhau: Làng mình ai mất ấy nhỉ?", ông Lương nhớ lại.

Không gian diễn ra cuộc giao lưu cũng chứa đựng nhiều câu chuyện về nếp sống của đồng bào Mường. Ngôi nhà sàn có ba gian, hai trái, với hai cầu thang lên xuống. Phần phía trên, gần bàn thờ gia tiên, dành cho người lớn tuổi và chủ nhà; người trẻ ngồi ở phía dưới. Đặc biệt, gian bếp được coi trọng trong đời sống tinh thần, với nghi lễ đắp bếp khi dựng nhà mới. Theo người giới thiệu, số bậc cầu thang và số xô đất dùng đắp bếp đều là số lẻ, gắn với quan niệm về sự may mắn.

Những nét văn hóa ấy còn thể hiện qua trang phục và ẩm thực. Bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Mường với áo vắn, váy, khăn đội đầu, vòng bạc và xà tích được giới thiệu ngay trong buổi giao lưu. Trong đó, chiếc khăn đội đầu gắn với truyền thuyết về tình yêu chung thủy. Còn trên mâm cơm truyền thống là những món ăn mang hương vị xứ Mường như măng chua nấu gà với hạt dổi, chả gói lá bưởi nướng than, xôi ngũ sắc, rau đồ tổng hợp và rượu cần.

Các nghệ nhân biểu diễn trong phiên livestream

Giữ nhịp chiêng trong đời sống hôm nay

Trở lại với tiếng chiêng, nghệ nhân Đinh Ngọc Lương cho biết các nghệ nhân đã kết hợp ba giai điệu truyền thống gồm "Gọi bạn", bài chiêng đón dâu và "Bông trắng, bông vàng" thành một bài chiêng đón khách. Những giai điệu vốn gắn với các dịp sinh hoạt khác nhau nay được sắp xếp lại để chào đón du khách.

Đáng nói, điều khiến ông Lương vui hơn là sự quan tâm của lớp trẻ đối với tiếng chiêng đang dần trở lại. Ông kể, từng có thời gian nhiều thanh niên Mường thờ ơ với những giai điệu truyền thống, khiến những người lớn tuổi không khỏi buồn lòng. Nhưng những năm gần đây, các lớp truyền dạy, câu lạc bộ và hoạt động đánh chiêng trong cộng đồng đã thu hút thêm người trẻ. Ngay sáng hôm trước, một nhóm sinh viên đại học đến làng Mường, được nghệ nhân hướng dẫn những nhịp chiêng cơ bản. Các bạn tiếp thu khá nhanh, hào hứng thực hành rồi còn chia sẻ trải nghiệm của mình lên Internet.

"Thế thì cho cháu thử xem nào!", Văn Tiến hào hứng đề nghị khi nghe nghệ nhân nói người mới bắt đầu cũng có thể học đánh chiêng. Ông Lương hướng dẫn anh cùng những người tham gia tập bài "Gọi bạn", một trong những bài chiêng dễ nhất. Nhưng khi thực hành, những tiếng chiêng không phải lúc nào cũng hòa vào cùng một giai điệu. "Chỉ cần lỗi một nhịp chiêng thôi là bài chiêng không hay được ngay", ông Lương nhận xét và nói rằng sự liền mạch của bài chiêng phải như một dòng nước chảy.

Gần 1500 khán giả theo dõi phiên livestream

Từ tình huống ấy, nghệ nhân chia sẻ thêm về sự ăn ý giữa những người đánh chiêng. Trong các buổi đón khách, nếu mọi người chưa ổn định chỗ ngồi, các nghệ nhân có thể kéo dài phần giữa của bài chiêng; khi khách đã an tọa, họ có thể lược bỏ phần cuối. Việc điều chỉnh diễn ra ngay trong lúc biểu diễn, dựa vào sự phối hợp giữa những người cùng đánh. "Không cần phải nhìn sang, nhưng chỉ nghe cách đánh một cái là hiểu ngay", ông Lương giải thích.

Cuộc giao lưu khép lại cũng bằng một tiếng chiêng, khi nghệ nhân giới thiệu cách gióng chiêng để báo hiệu kết thúc cuộc vui. Tiếng chiêng vừa dứt cũng là lúc người dẫn chương trình gửi lời chào, khép lại phiên livestream.

Đưa câu chuyện văn hóa lên môi trường số

Một tín hiệu đáng chú ý: trong phiên livestream này, số người theo dõi tăng từ hơn 300 lúc đầu lên khoảng 1.500 vào cuối chương trình, theo thông tin được chia sẻ ngay trong buổi phát trực tiếp. Bên cạnh những cuộc trò chuyện với nghệ nhân, chương trình còn có sự xuất hiện khá tự nhiên của các đoàn khách đến tham quan, trong đó có những du khách được mời cùng giao lưu. Những tình huống không hoàn toàn nằm trong kịch bản ấy góp phần tạo nên nét gần gũi của phiên livestream, giúp người xem cảm nhận được không khí sinh hoạt văn hóa đang diễn ra tại điểm đến.

Các nghệ nhân tạm biệt khán giả

Như thế, từ lợi thế vốn có khi gắn cùng Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam trên địa bàn, xã Đoài Phương đã lựa chọn một cách tiếp cận khá trực tiếp: đưa những hoạt động giao lưu văn hóa lên mạng xã hội, để công chúng có thể theo dõi từ xa.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận này là các nghệ nhân, đồng bào Mường trực tiếp kể chuyện, giới thiệu phong tục, hướng dẫn trải nghiệm bằng chính vốn hiểu biết và ký ức của mình. Qua đó, những giá trị văn hóa truyền thống được chuyển tải không chỉ bằng hình ảnh hay tiết mục biểu diễn, mà còn qua lời kể và những sinh hoạt cụ thể của người đang gìn giữ, thực hành chúng.

Ở tầm nhìn rộng hơn, cách làm đang được triển khai tại Đoài Phương có điểm gặp gỡ với mục tiêu được đặt ra tại Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia: "Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo góp phần quan trọng xây dựng, phát triển giá trị văn hóa, xã hội, con người Việt Nam". Từ một phiên livestream ở cấp xã, người xem có thể thấy thêm khả năng ứng dụng công nghệ để đưa những câu chuyện văn hóa đến gần công chúng.

Và vượt hơn việc thu hút người xem trong một buổi phát trực tiếp, điều quan trọng về lâu dài trong cách tiếp cận này là duy trì và phát triển những hình thức kết nối phù hợp giữa người gìn giữ di sản với công chúng, để tri thức, ký ức và các thực hành văn hóa của cộng đồng tiếp tục được giới thiệu, chia sẻ và trao truyền.