Thi tốt nghiệp THPT 2026: Tăng tốc những ngày cuối với môn Ngữ văn

Học sinh lớp 12 Trường THPT Gia Viễn B (Ninh Bình) năm học 2026-2027. Ảnh: NTCC.

Năm 2026 là năm thứ hai đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT được triển khai theo những thay đổi căn bản của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Theo TS. Trịnh Thu Tuyết, giáo viên Ngữ văn Hệ thống Giáo dục HOCMAI, điểm đáng chú ý nhất là ngữ liệu sử dụng trong phần Đọc hiểu và phần Viết vẫn là các văn bản ngoài sách giáo khoa.

Sự thay đổi này phản ánh rõ định hướng chuyển từ kiểm tra khả năng ghi nhớ sang đánh giá năng lực vận dụng kiến thức và kỹ năng của học sinh. Thay vì học thuộc các bài văn mẫu hay các tác phẩm cụ thể, thí sinh cần làm chủ kiến thức thể loại, kiến thức tiếng Việt và kỹ năng đọc hiểu để có thể tiếp cận bất kỳ văn bản nào.

Theo TS. Trịnh Thu Tuyết, qua quá trình học tập và ôn luyện, học sinh đã được trang bị những kiến thức nền tảng về các kiểu văn bản khác nhau. Tuy nhiên, khi kỳ thi đang đến gần, các em cần rà soát lại toàn bộ hệ thống kiến thức và kỹ năng đã học để có sự chuẩn bị tốt nhất.

Trước hết, thí sinh nên đối chiếu với cấu trúc đề minh họa của Bộ Giáo dục và Đào tạo để tự đánh giá mức độ đáp ứng của bản thân đối với từng dạng câu hỏi. Đề thi gồm hai phần chính là Đọc hiểu và Viết, trong đó nội dung có thể liên quan đến ba loại văn bản: văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin.

Với văn bản văn học, học sinh cần nắm chắc các đặc trưng thể loại như ngôi kể, người kể chuyện, điểm nhìn trong truyện; nhân vật trữ tình, hình ảnh, biểu tượng, thể thơ trong thơ ca. Đối với văn bản nghị luận, cần hiểu rõ luận đề, luận điểm, các thao tác lập luận như chứng minh, bình luận, bác bỏ. Trong khi đó, văn bản thông tin đòi hỏi nhận diện được vai trò của sa-pô, các phương tiện phi ngôn ngữ, dữ liệu sơ cấp, dữ liệu thứ cấp và cách tổ chức thông tin.

Bên cạnh kiến thức thể loại, kiến thức tiếng Việt cũng đóng vai trò quan trọng. Thí sinh cần ôn tập các biện pháp tu từ phổ biến như so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ, liệt kê; đồng thời chú ý kỹ năng giải nghĩa từ ngữ, đặc biệt là từ Hán Việt và các hình thức biểu đạt tạo hiệu quả khẳng định hoặc phủ định trong văn bản.

Đối với phần Đọc hiểu, TS. Trịnh Thu Tuyết lưu ý học sinh cần nhận diện đúng dạng câu hỏi để có cách trả lời phù hợp. Hai câu hỏi đầu thường thuộc mức độ nhận biết, yêu cầu xác định đặc điểm hình thức hoặc chi tiết nội dung của văn bản. Với dạng câu hỏi này, thí sinh cần trả lời ngắn gọn, chính xác, tránh diễn giải dài dòng.

Ở mức độ thông hiểu, đề thi có thể yêu cầu giải thích ý nghĩa của từ ngữ, hình ảnh, câu thơ, nhận định hoặc phân tích tác dụng của biện pháp tu từ. Muốn làm tốt, học sinh cần kết hợp kiến thức tiếng Việt với khả năng đọc hiểu văn bản để lý giải thấu đáo, có chiều sâu.

Trong khi đó, câu hỏi vận dụng thường yêu cầu bày tỏ quan điểm cá nhân trước một thông điệp hoặc vấn đề được đặt ra trong văn bản. Đây là dạng câu hỏi mở, không có đáp án duy nhất. Theo TS. Trịnh Thu Tuyết, học sinh hoàn toàn có thể đồng tình hoặc không đồng tình với một nhận định, miễn là lập luận chặt chẽ, hợp lý và thể hiện được suy nghĩ chân thực của bản thân.

Đối với phần Viết, nhiều thí sinh thường mắc lỗi triển khai lan man hoặc không đúng trọng tâm. Vì vậy, việc xác định đúng yêu cầu nghị luận là yếu tố quyết định.

Với đoạn văn nghị luận xã hội, học sinh cần tập trung vào một khía cạnh cụ thể của vấn đề như nguyên nhân, ý nghĩa, hậu quả hoặc giải pháp. Đoạn văn không phải là một bài văn thu nhỏ nên không cần triển khai tất cả các bình diện của vấn đề. Đồng thời, cần đảm bảo đúng cấu trúc và dung lượng theo yêu cầu.

Đối với đoạn văn nghị luận văn học, đề có thể yêu cầu cảm nhận hoặc phân tích một giá trị nội dung, nghệ thuật của văn bản. TS. Trịnh Thu Tuyết nhấn mạnh học sinh cần nhận thức rõ mối quan hệ gắn bó giữa nội dung và nghệ thuật. Giá trị nội dung luôn được thể hiện thông qua hình thức nghệ thuật, còn nghệ thuật chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần biểu đạt nội dung một cách sâu sắc.

Ở dạng bài văn nghị luận xã hội, thí sinh cần xây dựng hệ thống luận điểm rõ ràng, logic với những lý lẽ và bằng chứng thuyết phục. Một bài viết hoàn chỉnh thường bao gồm các bước giải thích vấn đề, bàn luận các biểu hiện và nguyên nhân, đánh giá, đề xuất giải pháp và mở rộng vấn đề bằng cách trao đổi với những quan điểm khác nhau.

Đối với nghị luận văn học, học sinh cần giới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm và vấn đề nghị luận ở phần mở bài. Phần thân bài tập trung phân tích theo đúng yêu cầu của đề, bám sát đặc trưng thể loại và luôn gắn kết giữa nội dung với nghệ thuật. Phần kết bài cần khẳng định giá trị của tác phẩm, đồng thời làm nổi bật đóng góp của tác giả đối với đời sống văn học.

Theo TS. Trịnh Thu Tuyết, dù là nghị luận xã hội hay nghị luận văn học, điều quan trọng nhất vẫn là xác định chính xác yêu cầu của đề bài trước khi viết. Thí sinh nên dành thời gian phác thảo ngắn gọn hệ thống ý để tránh tình trạng thiếu ý hoặc sa đà vào những nội dung không cần thiết.