Thị trường carbon: Biến áp lực giảm phát thải thành lợi thế cạnh tranh

Thị trường tín chỉ carbon không còn là câu chuyện tương lai, mà đã trở thành “chiến trường” hiện hữu. Trước bối cảnh đó, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước bài toán cấp bách: làm thế nào vượt qua rào cản chi phí, hiểu đúng luật chơi và biến áp lực giảm phát thải thành lợi thế cạnh tranh.

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu sáng tạo (Đại học Ngoại thương), thị trường carbon không chỉ là công cụ môi trường mà còn là “đòn bẩy kinh tế” cho chuyển đổi xanh. Nếu được thiết kế và vận hành hiệu quả, đây sẽ là kênh huy động nguồn lực xã hội quy mô lớn cho phát triển bền vững. Tuy nhiên, để hiện thực hóa cơ hội này đòi hỏi sự đồng hành từ cả Nhà nước và doanh nghiệp: chính sách cần đi trước một bước, trong khi doanh nghiệp phải chủ động nâng cao năng lực để tránh bị tụt lại.

Thực tế cho thấy, việc tham gia thị trường carbon kéo theo những thay đổi toàn diện. Phần lớn doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khối nhỏ và vừa, đang đối mặt với rào cản lớn về tài chính và kỹ thuật. Việc kiểm kê khí nhà kính và xây dựng hệ thống Đo đạc, Báo cáo và Thẩm định (MRV) đòi hỏi chi phí đầu tư công nghệ và tư vấn cao.

Từ năm 2024 đến đầu năm 2026, nhiều doanh nghiệp thuộc các ngành thép, xi măng, nhiệt điện… đã hoàn thành đợt kiểm kê khí nhà kính bắt buộc đầu tiên. Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai, vẫn còn nhiều vướng mắc như nhận thức chưa đồng đều giữa các nhóm doanh nghiệp; thiếu hụt chuyên gia thẩm định đạt chuẩn quốc tế; hạn chế về nguồn lực đầu tư; cũng như thách thức trong phân bổ hạn ngạch và xác định giá tín chỉ carbon minh bạch, hiệu quả.

Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp chưa có bộ phận chuyên trách về quản trị carbon, dẫn đến khó khăn trong lập báo cáo và triển khai các hoạt động giảm phát thải. Bên cạnh đó là áp lực tài chính khi chuyển đổi sang công nghệ phát thải thấp, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư ban đầu lớn.

Chia sẻ từ thực tế, ông Nguyễn Văn Đại, Tổng Giám đốc một doanh nghiệp xuất khẩu vật liệu xây dựng sang EU, cho biết áp lực từ CBAM là rất lớn khi đối tác yêu cầu minh bạch phát thải trên từng đơn vị sản phẩm. Trong khi đó, chi phí chuyển đổi công nghệ xanh và thuê đơn vị thẩm định độc lập vẫn là rào cản đáng kể, khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc tham gia thị trường carbon.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, cho biết Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 699/QĐ-BNNMT (ngày 27/2/2026) về thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho giai đoạn 2025–2026. Theo đó, 110 cơ sở thuộc các lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép, xi măng đã được phân bổ hạn ngạch. Đây là bước đi quan trọng giúp doanh nghiệp làm quen với cơ chế thị trường, hướng tới vận hành chính thức vào giai đoạn 2028–2029.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng khung pháp lý hiện vẫn tồn tại những “khoảng trống” đáng kể. Các vấn đề như định danh pháp lý của tín chỉ carbon, cơ chế liên thông với thị trường quốc tế hay quy định về tài sản carbon trong hệ thống tài chính vẫn chưa được làm rõ. Ngoài ra, sự thiếu đồng bộ giữa các chính sách liên ngành cũng có thể khiến thị trường vận hành kém hiệu quả.

Để tháo gỡ những “điểm nghẽn” này, chính sách cần đóng vai trò “dẫn lối”, tạo hành lang pháp lý minh bạch và an toàn cho dòng vốn đầu tư xanh. Ông Hoàng Anh Dũng, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn đầu tư và thương mại Intraco, kiến nghị cần sớm chuẩn hóa hệ thống MRV theo tiêu chuẩn quốc tế; đồng thời luật hóa tín chỉ carbon như một loại tài sản tài chính để tạo niềm tin cho thị trường.

Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế giao dịch minh bạch, tránh tình trạng tính đếm kép và thao túng giá khi sàn giao dịch carbon đi vào hoạt động. Việc thiết lập hệ thống công nghệ theo dõi vòng đời tín chỉ cũng là yếu tố then chốt để đảm bảo tính công bằng.

Ngoài hoàn thiện thể chế, hỗ trợ tài chính và phát triển nguồn nhân lực cũng là yêu cầu cấp thiết. Nhà nước cần có các gói tín dụng ưu đãi nhằm giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp, đặc biệt là khối nhỏ và vừa. Đồng thời, cần đẩy mạnh đào tạo đội ngũ chuyên gia về kiểm kê khí nhà kính để khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân lực hiện nay.

Thị trường carbon tại Việt Nam đang ở giai đoạn bản lề, khi những nền tảng ban đầu dần được hình thành. Dù còn nhiều rào cản về cơ chế, công nghệ và nguồn vốn, nhưng với sự quyết liệt từ chính sách và nỗ lực của doanh nghiệp, đây có thể trở thành động lực mới cho tăng trưởng xanh. Chủ động thích ứng và chuyển đổi không chỉ giúp doanh nghiệp “vượt bão” thương mại quốc tế, mà còn tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững trong dài hạn.