Thị trường lao động thời AI - Bài 1: Người lao động không còn chạy theo ngành 'hot'

Thành đoàn TP Hồ Chí Minh, Trung tâm Dịch vụ việc làm Thanh niên phối hợp cùng Đoàn TNCS Hồ Chí Minh xã Đất Đỏ tổ chức ngày hội hướng nghiệp cho học sinh trên địa bàn.

Bài 1: Người lao động không còn chạy theo ngành ‘hot’

Khi AI có thể thay thế nhiều vị trí việc làm truyền thống, xu hướng lựa chọn ngành học của người trẻ cũng đang thay đổi. Thay vì chạy theo những ngành nghề "hot" hay mức lương hấp dẫn trong ngắn hạn, nhiều học sinh, sinh viên bắt đầu ưu tiên năng lực thích ứng, khả năng học tập suốt đời và kỹ năng liên ngành để chuẩn bị cho tương lai.

Học cách thích ứng

Kỳ thi tốt nghiệp THPT luôn là cột mốc quan trọng với học sinh và cũng là thời điểm nhiều gia đình cân nhắc lựa chọn ngành học cho con em mình. Năm 2026, hơn 1,2 triệu thí sinh bước vào kỳ thi này, đồng nghĩa với hàng triệu gia đình đứng trước quyết định chọn ngành, chọn nghề trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI).

Trước sự phát triển mạnh của công nghệ, không ít phụ huynh và học sinh có xu hướng tìm kiếm những ngành nghề “an toàn”, ít nguy cơ bị AI thay thế. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cách đặt vấn đề này chưa thật sự phù hợp. Bởi AI không chỉ thay thế một số công việc lặp lại mà còn tham gia vào phân tích dữ liệu, dự báo xu hướng và hỗ trợ ra quyết định. Điều này khiến yêu cầu đối với người lao động thay đổi: Từ người thực hiện tác vụ sang người biết kiểm định thông tin, đánh giá rủi ro, giải thích kết quả và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Người lao động tìm hiểu thông tin tuyển dụng tại Ngày hội việc làm trong bối cảnh thị trường lao động chịu nhiều tác động từ trí tuệ nhân tạo (AI).

Xu hướng này cũng được phản ánh trong các báo cáo quốc tế. Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới dự báo giai đoạn 2025 - 2030 sẽ chứng kiến sự thay đổi mạnh về cơ cấu việc làm dưới tác động của AI, kinh tế và địa chính trị. Trong khi đó, OECD Skills Outlook 2025 nhấn mạnh các kỹ năng như tư duy phân tích, khả năng thích ứng, giải quyết vấn đề và học tập suốt đời sẽ ngày càng quan trọng. Những nhận định này cho thấy, câu hỏi không còn là ngành nào “hot” mà là ngành học nào giúp người trẻ xây dựng năng lực bền vững.

Theo các chuyên gia lao động, khi chọn ngành, học sinh và phụ huynh nên cân nhắc ba yếu tố. Thứ nhất, ngành nghề đó giải quyết vấn đề gì cho xã hội. Thứ hai, ngành học giúp hình thành những năng lực cốt lõi nào vượt ra ngoài công cụ, phần mềm. Thứ ba, ngành học có tạo ra lộ trình phát triển nghề nghiệp dài hạn hay không. Ngoài ra, giá trị của các ngành trên không chỉ nằm ở cơ hội việc làm trước mắt, mà còn ở khả năng đưa người học đến với những vấn đề xã hội và doanh nghiệp sẽ tiếp tục đối mặt trong nhiều năm tới.

Người lao động tìm việc tại các Sàn giao dịch việc làm TP Hồ Chí Minh ngày càng tăng.

Ông Huy Trần, Chuyên gia Định phí Bảo hiểm được chỉ định tại Techcom Life, cho biết Việt Nam có nhiều học sinh có năng lực toán học tốt, nhưng không ít người vẫn nghĩ khoa học định phí chỉ xoay quanh toán học hoặc bảo hiểm. “Thực tế, đây là lĩnh vực rộng mở hơn rất nhiều. Ngành học này giúp người học phát triển chuyên môn, tư duy phán đoán và khả năng đánh giá rủi ro để hỗ trợ các quyết định dài hạn trong tài chính, y tế, hưu trí và kinh doanh. Trong kỷ nguyên AI, những năng lực như tư duy logic và khả năng lập luận từ các nguyên lý cốt lõi càng trở nên giá trị”, ông Huy Trần nhận định.

Cùng quan điểm, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP Hồ Chí Minh, cho rằng trong nhiều ngành nghề hiện nay, dữ liệu và mô hình chỉ là điểm khởi đầu. Khi AI ngày càng giỏi xử lý và phân tích thông tin, giá trị của con người nằm ở khả năng đặt câu hỏi đúng, đánh giá tính hợp lý của dữ liệu, nhận diện rủi ro và cân nhắc tác động xã hội của các quyết định.

Theo ông Tuấn, điều này đòi hỏi người lao động không chỉ có kiến thức chuyên môn mà còn phải rèn kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và năng lực ra quyết định trong môi trường nhiều biến động. Đây cũng là nền tảng giúp người trẻ không bị động trước sự thay đổi của công nghệ mà có thể chủ động thích ứng và phát triển trong tương lai.

Công cụ không thể thiếu trong doanh nghiệp

Thực tế cho thấy, AI đang hiện diện ngày càng sâu rộng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Không chỉ các lĩnh vực công nghệ, tài chính hay dữ liệu, nhiều ngành nghề truyền thống cũng đang chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ số.

Ông Lê Anh Hoàng, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP Hồ Chí Minh (ITPC), nhấn mạnh AI hiện diện trong mọi mắt xích của doanh nghiệp, từ phân tích khẩu vị khách hàng, tối ưu hóa công thức nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D) đến dự báo xu hướng tiêu dùng trên các sàn thương mại điện tử. Theo đó, AI đã trở thành một phần không thể tách rời trong hoạt động sản xuất - kinh doanh hiện đại.

"Việc ứng dụng AI và dữ liệu thực tiễn là yếu tố then chốt giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, đặc biệt với ngành lương thực - thực phẩm, một trong bốn ngành công nghiệp trọng yếu của TP Hồ Chí Minh. Công nghệ này giúp doanh nghiệp phát hiện rủi ro, quản lý chuỗi cung ứng, kiểm soát chất lượng và nắm bắt xu hướng tiêu dùng hiệu quả hơn", ông Hoàng cho biết thêm.

Đại diện một doanh nghiệp chế biến thực phẩm tại TP Hồ Chí Minh cho biết, doanh nghiệp đang từng bước ứng dụng AI vào quản lý tồn kho, dự báo nhu cầu thị trường và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Theo đó, nhờ ứng dụng AI, doanh nghiệp có thể rút ngắn thời gian phân tích dữ liệu, giảm chi phí vận hành và đưa ra quyết định nhanh hơn. Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn con người. Bởi doanh nghiệp vẫn cần những nhân sự có tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và biết kết hợp giữa dữ liệu với thực tiễn sản xuất.

Ở góc độ nghề nghiệp, ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP Hồ Chí Minh, về nhân sự và phát triển nguồn nhân lực, nhận định xu hướng ứng dụng AI trong doanh nghiệp sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới. Theo đó, AI sẽ thay đổi cách thức làm việc ở hầu hết các ngành nghề, từ sản xuất, tài chính, thương mại đến truyền thông và dịch vụ. Tuy nhiên, công nghệ chủ yếu thay đổi bản chất công việc chứ không hoàn toàn thay thế con người.

Các bạn đoàn thanh niên hướng dẫn các em học sinh tham gia các trò chơi liên quan đến nghề nghiệp trong tương lai ra sao.

"Những vị trí có tính chất lặp lại sẽ dần được tự động hóa, trong khi nhu cầu đối với lao động có khả năng sáng tạo, tư duy chiến lược, giao tiếp và ra quyết định sẽ ngày càng tăng. Người trẻ cần xem AI như một công cụ đồng hành, học cách sử dụng hiệu quả thay vì lo ngại bị thay thế", ông Anh Tuần nói.

Tương tự, bà Jessie Li, Giám đốc khu vực Đông Á và Đông Nam Á của Hiệp hội Định phí Bảo hiểm Hoa Kỳ (SOA) cho biết, trong thời đại dữ liệu, việc đào tạo nguồn nhân lực không chỉ dừng lại ở kiến thức chuyên môn mà còn phải rèn luyện tư duy phán đoán, khả năng truyền đạt rủi ro rõ ràng và tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp trong quá trình ra quyết định. AI không làm giảm giá trị của chuyên môn mà đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chuyên môn.