Thị trường việc làm và câu hỏi: Bạn có thể tạo ra giá trị gì hơn AI?

Thế hệ lao động mới sẽ phải cạnh tranh với AI và Robot

Các nhà tuyển dụng giờ đây không còn chỉ quan tâm đến việc một người có thể hoàn thành công việc hay không, mà họ đặt ra một câu hỏi khắt khe hơn nhiều: Liệu nhân sự đó có thể tạo ra những giá trị độc bản, vượt lên trên những gì mà AI có thể tự làm được? Sự chuyển dịch này đánh dấu một kỷ nguyên mới nơi năng suất lao động tăng vọt, nhưng đòi hỏi con người phải định vị lại vai trò của mình từ người thực thi sang người kiến tạo và giám sát.

Tiêu chuẩn tuyển dụng mới: Khi "làm được việc" là chưa đủ

Trong nhiều thập kỷ qua, câu hỏi cốt lõi của mọi cuộc phỏng vấn tuyển dụng chỉ đơn giản là ứng viên có đủ kỹ năng để đảm nhận vị trí đó hay không. Nhưng theo Daniela Rus, giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học Máy tính & Trí tuệ Nhân tạo của MIT, năm 2026 đã xóa bỏ mức sàn đó. Bà nhận định rằng thước đo mới hiện nay nằm ở khả năng cộng hưởng.

Doanh nghiệp cần biết liệu con người có thể làm việc đó theo cách tạo ra giá trị gia tăng duy nhất, thứ mà AI đơn độc không thể chạm tới, và cũng là thứ mà con người nếu không có công cụ hỗ trợ cũng không thể làm được. Đây là sự chuyển dịch từ thay thế sang tăng cường, nơi AI đảm nhận các tác vụ tính toán nặng nhọc để con người tập trung vào sự thấu cảm, bối cảnh và óc phán đoán.

Sự thay đổi này đang hiện diện rõ nét trong các dữ liệu kinh tế. Chủ tịch Ngân hàng Dự trữ Liên bang Minneapolis, Neel Kashkari, cho biết AI đang mang lại mức tăng năng suất thực tế cho các doanh nghiệp lớn. Dù điều này khiến tốc độ tuyển dụng chậm lại, nhưng nó không đồng nghĩa với việc các công ty ngừng tìm kiếm nhân tài. Thay vào đó, họ đang tìm kiếm một loại hình nhân sự mới.

Lisa Su, CEO của AMD, đã khẳng định tại triển lãm CES ở Las Vegas rằng công ty của bà vẫn đang tăng trưởng và tuyển dụng mạnh mẽ, nhưng đối tượng họ nhắm đến là những người có tư duy "AI cấp tiến", tức là những người biết cách tận dụng và dẫn dắt công nghệ này.

Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng đi kèm với áp lực to lớn về việc nâng cấp kỹ năng (upskilling). Lãnh đạo của các tập đoàn lớn như Shopify, Accenture hay Fiverr đều đã phải đưa ra những thông điệp cứng rắn: hoặc học cách làm chủ AI, hoặc đối mặt với nguy cơ trở nên lỗi thời. Micha Kaufman, CEO của Fiverr, nhấn mạnh rằng việc yêu cầu nhân viên đào sâu kỹ năng AI không phải là một khẩu hiệu sáo rỗng mà là hành động trách nhiệm nhất để chuẩn bị cho tương lai.

Dữ liệu thực tế từ nền tảng này cho thấy những người làm nghề tự do biết sử dụng AI đã tiết kiệm được trung bình hơn 8 giờ mỗi tuần và nhận được mức thù lao cao hơn. Kaufman tin rằng những người học cách hướng dẫn và diễn giải đầu ra của AI không phải đang đào tạo kẻ thay thế mình, mà họ đang trở thành kiến trúc sư cho thế hệ công việc tiếp theo.

Bài học từ sự nóng vội và giá trị không thể thay thế của "lỗi lầm con người"

Mặc dù năng suất tăng là điều đáng mừng, nhưng người lao động hoàn toàn có lý do để hoài nghi về động cơ của doanh nghiệp. Nỗi lo sợ rằng các công ty sử dụng AI như một tấm bình phong để cắt giảm chi phí là hoàn toàn có cơ sở. Daniela Rus cảnh báo rằng nếu không có sự tin tưởng và minh bạch, quá trình chuyển đổi này thay vì khuếch đại các kỹ năng độc đáo của con người sẽ lại bào mòn chúng. Người lao động cần được đảm bảo rằng họ không phải là những người thầy bất đắc dĩ đang cầm tay chỉ việc cho những cỗ máy sẽ cướp đi "bát cơm" của chính mình trong tương lai.

Một nghiên cứu gần đây từ Đại học Yale đã mang lại chút an ủi khi chỉ ra rằng sự gián đoạn của thị trường lao động chưa diễn ra quá nhanh chóng như lo ngại. Các nhà nghiên cứu ví von sự xuất hiện của AI giống như khi máy tính lần đầu tiên được đưa vào văn phòng: một cuộc cách mạng diễn ra trong nhiều thập kỷ chứ không phải vài tháng.

McKinsey cũng đồng tình với quan điểm này khi ước tính rằng 70% kỹ năng hiện tại vẫn có giá trị, chỉ là cách thức và nơi chúng được sử dụng sẽ thay đổi. Phần lớn công việc trong tương lai sẽ xoay quanh sự cộng tác giữa người và máy, thay vì sự thay thế hoàn toàn.

Thực tế cũng chứng minh rằng những công ty quá vội vàng trong việc thay thế nhân sự bằng AI đã phải trả giá đắt. Giáo sư Armando Solar-Lezama từ MIT đã dẫn chứng trường hợp của công ty fintech Klarna. Doanh nghiệp này từng sa thải tới 40% nhân sự trong một chính sách ưu tiên AI cực đoan, nhưng sau đó buộc phải tuyển dụng lại nhiều nhân viên chăm sóc khách hàng vì chất lượng dịch vụ của máy móc quá tệ.

Câu chuyện của Klarna làm nổi bật một khía cạnh thú vị: giá trị của sự thất bại. Giáo sư Solar-Lezama chỉ ra rằng các hệ thống AI không học hỏi giống như con người và các tổ chức hiện tại được thiết lập để xử lý các kiểu sai lầm của con người. Khi thay thế con người bằng máy móc, doanh nghiệp sẽ đối mặt với những kiểu lỗi hệ thống mới mà họ chưa biết cách xử lý.

Do đó, khả năng phán đoán, sửa sai và xử lý các tình huống sắc thái của con người vẫn là một kỹ năng không thể thay thế. Những thất bại cục bộ của các công ty đi trước là lời nhắc nhở rằng công nghệ dù thông minh đến đâu cũng cần sự giám sát của con người, và những ai biết cách đứng trên vai người khổng lồ công nghệ này sẽ là những người làm chủ cuộc chơi trong năm 2026.

Bùi Tú