Thị trường xăng dầu: Siết mua bán chéo hay giữ dư địa cạnh tranh?

Ngày 30/9, Bộ Công thương tổ chức hội nghị lấy ý kiến về dự thảo nghị định thay thế các quy định hiện hành về kinh doanh xăng dầu.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) cho biết, dự thảo đã được xây dựng trong hơn hai năm và trải qua bốn lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc tổ chức lại hệ thống phân phối xăng dầu theo hướng tinh gọn, cùng với việc nâng điều kiện đối với thương nhân đầu mối.

Hội nghị thu hút hàng trăm doanh nghiệp xăng dầu tham dự (Ảnh: Hồng Hạnh).

Tinh gọn hệ thống phân phối

Theo dự thảo, các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối hiện hành sẽ được hợp nhất thành một loại hình thương nhân phân phối xăng dầu.

Thương nhân phân phối phải có cửa hàng bán lẻ thuộc sở hữu hoặc đi thuê, đồng thời có hợp đồng mua bán với thương nhân đầu mối.

Doanh nghiệp không phải xin Giấy xác nhận như hiện nay mà chỉ cần đáp ứng điều kiện và thông báo với UBND tỉnh, Bộ Công thương. Thủ tục cấp lại Giấy chứng nhận cửa hàng khi thay đổi nhà cung cấp cũng được đề xuất bãi bỏ.

Với thương nhân đầu mối, dự thảo nâng một số điều kiện về hạ tầng, hệ thống phân phối, quy mô nguồn và dự trữ.

Theo ông Trần Hữu Linh, nội dung đang nhận được nhiều ý kiến khác nhau nhất là cơ chế mua bán giữa các thương nhân phân phối.

Đề xuất mới, hệ thống xăng dầu chỉ còn thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối (Ảnh: Hồng Hạnh).

Có nên cho thương nhân phân phối mua bán với nhau?

Dự thảo đưa ra hai phương án: Phương án 1, thương nhân phân phối chỉ được mua bán với nhau khi có quyết định của Bộ Công thương nhằm bảo đảm nguồn cung trong trường hợp thị trường biến động hoặc xảy ra tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh.

Phương án 2 tiếp tục cho phép mua bán giữa các thương nhân phân phối nhưng kèm bốn điều kiện: hàng chỉ được bán trong hệ thống của doanh nghiệp hoặc cho người sử dụng; bên bán phải bảo đảm nguồn cung theo hợp đồng; giao dịch phải gắn với giao nhận thực tế và chuyển quyền sở hữu; hàng hóa phải được truy xuất nguồn gốc theo lô.

Theo ông Linh, một trong những lý do phải đặt ra các điều kiện này là thời gian qua xuất hiện tình trạng thương nhân phân phối mua bán hóa đơn trong khi xăng dầu vẫn nằm tại kho, không có việc luân chuyển hàng hóa thực tế.

Dự thảo cũng phân biệt các mô hình hoạt động của thương nhân phân phối.

Nếu lựa chọn làm đại lý hoặc nhận quyền thương mại, thương nhân chỉ được ký hợp đồng với một thương nhân đầu mối và tuân thủ các điều kiện về thương hiệu, giá cả, chiết khấu theo hợp đồng.

Nếu hoạt động độc lập, thương nhân phân phối được mua hàng từ các thương nhân đầu mối và, trong trường hợp phương án 2 được lựa chọn, từ thương nhân phân phối khác. Doanh nghiệp được quyết định giá bán và kê khai giá với cơ quan quản lý theo Luật Giá.

Ông Trịnh Quang Khanh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam.

Giảm tầng nấc hay giữ quyền lựa chọn nguồn hàng?

Tại hội nghị, nhiều thương nhân phân phối đề nghị tiếp tục được mua bán với nhau.

Ông Đinh Trọng Vinh, Công ty Thương mại dầu khí Minh Thịnh cho rằng, nếu thương nhân phân phối chỉ được mua từ thương nhân đầu mối, doanh nghiệp sẽ giảm cơ hội phát triển và thị trường có thể phụ thuộc nhiều hơn vào nhóm thương nhân đầu mối.

Ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty Bội Ngọc cũng đề nghị cho phép thương nhân phân phối mua bán lẫn nhau nhưng phải kèm điều kiện để bảo đảm các giao dịch có hàng hóa thực, tránh tình trạng số liệu không phản ánh đúng lượng hàng.

Ông Trịnh Quang Khanh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA) cho rằng cần phân biệt giữa khâu trung gian không tạo ra giá trị với thương nhân phân phối đang thực hiện chức năng kinh tế thực.

Theo ông Khanh, trong hệ thống mới chỉ còn thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối, không nên coi thương nhân phân phối đơn thuần là một khâu trung gian, nhất là khi dự thảo đã bổ sung các quy định nhằm sàng lọc doanh nghiệp không hoạt động thực chất.

Dự thảo quy định thương nhân phân phối phải truy xuất nguồn gốc hàng hóa theo lô, kết nối với Bộ Công thương, thực hiện chế độ báo cáo và bảo đảm các cam kết về nhu cầu xăng dầu với bên cung cấp.

Theo ông Khanh, thương nhân phân phối còn thực hiện các chức năng về vốn, tín dụng, tồn kho, vận tải và đưa xăng dầu tới những khu vực mà hệ thống của thương nhân đầu mối chưa đáp ứng hết.

“Giảm khâu trung gian không đồng nghĩa với giảm giao dịch giữa các thương nhân phân phối. Điều cần giảm là những giao dịch không có hàng thật, không tạo ra chức năng về vốn, tồn kho hay phân phối và cũng không tạo ra giá trị”, ông Khanh nói.

Từ đó, đại diện VINPA đề nghị tiếp tục cho phép thương nhân phân phối mua bán với nhau.

Ở chiều ngược lại, ông Đỗ Hoàng Hà, Trưởng ban Kinh doanh Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) cho rằng cả hai phương án của dự thảo đều cho phép thương nhân phân phối mua hàng từ nhiều thương nhân đầu mối.

Theo ông Hà, việc được lựa chọn nhiều đầu mối đã bảo đảm tính cạnh tranh của thị trường. Vì vậy, Petrolimex lựa chọn phương án không cho thương nhân phân phối mua bán lẫn nhau.

Như vậy, các ý kiến tại hội nghị đang tập trung vào hai cách tiếp cận: một bên đề nghị tiếp tục cho phép mua bán giữa các thương nhân phân phối để tăng lựa chọn nguồn hàng; phía còn lại cho rằng việc mua từ nhiều thương nhân đầu mối đã đủ tạo cạnh tranh và không cần thêm giao dịch giữa các thương nhân phân phối.

Hai phương án tiếp tục được Bộ Công thương lấy ý kiến để hoàn thiện dự thảo nghị định.