Thích ứng biến đổi khí hậu để giữ nhịp kinh tế biển

Tại Nhật Bản, những biến động này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động đánh bắt mà còn tác động trực tiếp tới chế biến, phân phối, du lịch và văn hóa ẩm thực của các địa phương ven biển. Trước thực tế đó, thành phố Hakodate, phía Nam Hokkaido, đang triển khai nhiều giải pháp từ đa dạng hóa nguồn lợi, nâng cao giá trị sản phẩm đến phát triển nuôi trồng và “carbon xanh”, qua đó duy trì hiệu quả kinh tế biển trong điều kiện môi trường ngày càng khó dự báo.

Một phiên đấu giá vào buổi sáng sớm tại chợ đầu mối thủy sản của thành phố Hakodate. Ảnh: Nguyễn Tuyến - Pv TTXVN tại Nhật Bản

*Áp lực đè nặng ngành kinh tế truyền thống

Hakodate từ lâu được biết đến là một trong những trung tâm thủy sản quan trọng của Hokkaido, nổi tiếng với mực và kombu (tảo bẹ). Các sản phẩm này không chỉ mang lại thu nhập cho ngư dân, doanh nghiệp chế biến và hệ thống phân phối mà còn tạo nên bản sắc ẩm thực, góp phần thu hút du khách.

Tuy nhiên, nhiệt độ nước biển tăng và dòng hải lưu thay đổi đang làm suy giảm những nguồn lợi từng được xem là ổn định. Có thời điểm, sản lượng mực trong tháng 6 tại Hakodate chỉ đạt khoảng 10 tấn, thấp nhất từng ghi nhận trong tháng này và bằng khoảng 1/10 so với 10 năm trước. Nguồn cung khan hiếm khiến giá bán buôn có lúc tăng khoảng 3,5 lần.

Ông Takao Tsuruoka, đại diện Sở Du lịch thành phố Hakodate, cho biết mực là một trong những loài chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất khi nhiệt độ nước biển tăng. Sự suy giảm này không chỉ tác động đến đánh bắt mà còn đe dọa hình ảnh “Thành phố Mực” đã gắn bó lâu năm với Hakodate.

Cá hồi cũng chịu tác động tương tự. Theo ông Junya Kawamura, Chủ tịch Công ty Thủy sản Maruhira Kawamura, sản lượng cá hồi vào mùa thu năm 2025 chỉ đạt khoảng 30% mức thông thường, kéo theo giá trứng cá hồi tăng mạnh.

Những con số trên cho thấy biến đổi khí hậu đang trở thành một rủi ro kinh tế hiện hữu. Khi sản lượng giảm, chi phí nguyên liệu tăng và nguồn cung thiếu ổn định, toàn bộ chủ thể tham gia chuỗi giá trị từ ngư dân, chợ đầu mối, nhà máy chế biến đến nhà hàng và du lịch đều chịu ảnh hưởng.

* Tận dụng nguồn lợi mới, tạo thêm giá trị

Trong khi mực ngày càng khan hiếm, thì cá mòi Nhật - loài cá thích nghi với vùng nước ấm hơn - lại xuất hiện với số lượng lớn tại vùng biển Hakodate. Ban đầu, sự thay đổi này chưa mang lại hiệu quả kinh tế tương xứng. Cá mòi Nhật nhỏ, nhiều xương, dễ hỏng và chưa quen thuộc với người tiêu dùng Hokkaido, nên phần lớn chỉ được sử dụng để sản xuất bột cá.

Thay vì xem đây là nguồn lợi có giá trị thấp, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương đã tìm cách biến cá mòi thành sản phẩm mới. Năm 2021, ông Keigo Okamoto, Chủ tịch Công ty Local Revolution, cùng đầu bếp Saitō Wataru và các đối tác khởi động Dự án Hakodate Anchovy. Cá mòi đánh bắt gần bờ được muối, lên men và ngâm trong dầu cám gạo, qua đó trở thành sản phẩm có thời hạn bảo quản dài hơn và giá trị thương mại cao hơn.

Dự án thu hút sự tham gia của ngư dân, doanh nghiệp chế biến, nhà hàng, cơ sở hỗ trợ việc làm và chính quyền địa phương. Không chỉ tạo đầu ra mới cho nguồn cá đang gia tăng, mô hình này còn hình thành một chuỗi giá trị gắn với chế biến, đóng chai, quảng bá và tiêu thụ. Phụ phẩm tiếp tục được tận dụng để sản xuất nước mắm Hakodate Nam Pla, góp phần giảm lãng phí và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Hakodate Anchovy đã nhận được sự quan tâm của người tiêu dùng trong và ngoài Nhật Bản. Câu chuyện này cho thấy thích ứng với biến đổi khí hậu không nhất thiết chỉ là tìm cách duy trì những sản phẩm cũ. Một hướng đi hiệu quả hơn là chủ động phát triển thị trường, công nghệ chế biến và văn hóa ẩm thực phù hợp với những nguồn lợi biển mới.

Cá mòi Nhật nhỏ phần lớn chỉ được sử dụng để sản xuất bột cá được tận dụng để tạo ra các sản phẩm ẩm thực mới như nước mắm, sốt cá. Ảnh: Nguyễn Tuyến - Pv TTXVN tại Nhật Bản

* Nâng cao hiệu quả phân phối và chế biến

Cùng với việc đa dạng hóa sản phẩm, Hakodate duy trì một hệ thống phân phối có khả năng phản ứng nhanh trước biến động nguồn cung. Chợ đầu mối thủy sản của thành phố tiếp nhận hải sản từ nhiều cảng tại Hokkaido cũng như các khu vực khác, sau đó phân phối tới nhà hàng, siêu thị và thị trường trên khắp Nhật Bản.

Chợ áp dụng phương thức đấu giá giảm dần, hay đấu giá kiểu Hà Lan, trong đó giá được đưa ra từ mức cao rồi hạ dần. Người đầu tiên chấp nhận mức giá sẽ mua được hàng. Cách thức này rút ngắn thời gian giao dịch, giúp thủy sản được đưa vào chế biến và phân phối nhanh hơn, qua đó bảo đảm độ tươi và tối đa hóa giá trị sản phẩm.

Theo ông Junya Kawamura, trong một phiên đấu giá có lượng hàng lớn, toàn bộ cá đã được bán hết nhờ người mua nhanh chóng lựa chọn mức giá phù hợp. Nhà máy của doanh nghiệp ông chỉ cách chợ chưa đầy 5 phút, cho phép hải sản được đưa vào chế biến ngay sau khi giao dịch.

Trong điều kiện nguồn lợi biến động, hiệu quả kinh tế không chỉ phụ thuộc vào sản lượng mà còn nằm ở khả năng hạn chế tổn thất sau đánh bắt, rút ngắn thời gian lưu thông và nâng cao giá trị của từng sản phẩm. Các kỹ thuật bảo quản như ikejime, hệ thống đấu giá nhanh và cơ sở chế biến gần chợ là những mắt xích quan trọng giúp Hakodate duy trì sức cạnh tranh.

* Chủ động nguồn cung bằng nuôi trồng

Bên cạnh khai thác hiệu quả những loài đang xuất hiện, Hakodate còn đầu tư vào nuôi trồng để giảm sự phụ thuộc vào nguồn lợi tự nhiên. Dự án Nuôi trồng thủy sản Hakodate tập trung xây dựng quy trình khép kín đối với cá hồi vua và makombu.

Năm 2025, dự án lần đầu tiên tại Nhật Bản nuôi thành công khoảng 100 con cá hồi vua từ cá giống nhân tạo. Quy trình bao gồm ấp trứng, nuôi cá giống, nuôi trưởng thành và thu trứng từ thế hệ tiếp theo. Kết quả này mở ra khả năng chủ động nguồn giống và tiến tới thương mại hóa một sản phẩm thủy sản có giá trị cao.

Đối với makombu, thành phố đang nghiên cứu hệ thống nuôi trồng khép kín nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn giống tự nhiên đang suy giảm. Nguồn giống nhân tạo trong tương lai không chỉ phục vụ sản xuất mà còn có thể hỗ trợ phục hồi kombu ngoài tự nhiên, thể hiện sự chuyển đổi từ khai thác sang tái tạo tài nguyên biển.

Một con tàu đánh bắt hiện đại tại Hokkaido. Ảnh: Nguyễn Tuyến - Pv TTXVN tại Nhật Bản

* Kết hợp kinh tế biển với trung hòa carbon

Một điểm đáng chú ý khác là việc gắn nuôi trồng thủy sản với mục tiêu giảm phát thải. Kombu hấp thụ CO2 thông qua quang hợp và góp phần hình thành “carbon xanh” trong hệ sinh thái biển. Hakodate đang nghiên cứu mô hình trung hòa carbon cấp vùng, trong đó khả năng hấp thụ CO2 của kombu được sử dụng để bù đắp một phần phát thải từ nuôi cá, sản xuất thức ăn, chế biến và vận chuyển.

Các phương pháp sấy kombu ít phát thải cũng được thử nghiệm nhằm giảm lượng carbon thải ra trong toàn bộ chuỗi giá trị. Sự kết hợp giữa cá hồi vua có giá trị cao và kombu có khả năng hấp thụ carbon hướng tới mô hình trong đó tăng trưởng sản xuất gắn với trách nhiệm môi trường.

Những nỗ lực tại Hakodate cho thấy việc duy trì kinh tế biển trong bối cảnh biến đổi khí hậu đòi hỏi cách tiếp cận đồng bộ: thích nghi với sự thay đổi nguồn lợi, tạo sản phẩm mới, nâng cao hiệu quả phân phối, phát triển nuôi trồng, tái tạo hệ sinh thái và giảm phát thải. Sự phối hợp giữa chính quyền, Đại học Hokkaido, doanh nghiệp, ngư dân và cộng đồng đã tạo nền tảng để các sáng kiến được triển khai trong thực tế.

Từ một thành phố từng phụ thuộc nhiều vào mực và kombu tự nhiên, Hakodate đang từng bước xây dựng cơ cấu kinh tế biển đa dạng và linh hoạt hơn. Đây cũng là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với các địa phương ven biển: biến đổi khí hậu không chỉ đặt ra yêu cầu bảo vệ tài nguyên mà còn buộc ngành thủy sản phải đổi mới cách sản xuất, phân phối và tạo giá trị để duy trì động lực tăng trưởng lâu dài.