Thiên tai dồn dập đè nặng các nền kinh tế khát vốn

Sau hàng loạt đợt nắng nóng càn quét khắp châu Âu và Bắc Mỹ mùa hè vừa qua, cái giá phải trả vì tình trạng nóng lên toàn cầu và hạn hán phơi bày rõ hơn bao giờ hết. Tác động hiện hữu qua những cánh đồng khô cằn, lưới điện quá tải, năng suất lao động sụt giảm, nắng nóng như lửa đốt.

Một số nhà khoa học cảnh báo hành tinh đang nóng lên nhanh hơn so với mức dự báo trước đó. Việc thích ứng với khí hậu khắc nghiệt ngày càng cấp bách, và càng chậm trễ càng nguy hiểm.

Những kỷ lục chực chờ bị phá vỡ

Theo Financial Times, giới khoa học dự báo một năm đầy khắc nghiệt phía trước do sự cộng hưởng giữa biến đổi khí hậu và hiện tượng El Niño. Dự báo này được đưa ra sau khi dữ liệu mới nhất cho thấy nhiệt độ nước biển phá kỷ lục trong 100 ngày liên tiếp, đồng thời tháng 8/2026 là tháng nóng nhất từng được ghi nhận, ngang kỷ lục thiết lập trước đó vào tháng 7/2023.

Cơ quan quan sát Trái Đất của châu Âu cho biết nhiệt độ trung bình toàn cầu tại bề mặt trong tháng 8 cao hơn 1,65°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, đạt ngưỡng gần 17°C. Mức nhiệt này bằng với kỷ lục ghi nhận vào tháng 7/2023. Nhiệt độ bề mặt nước biển ở các đại dương ngoài vùng cực đạt mức kỷ lục 21,07°C.

Giáo sư Peter Thorne tại Đại học Maynooth (Ireland) nhận định tình hình sẽ còn tồi tệ hơn nữa, dù nhiệt độ trên đất liền và đại dương đã chạm ngưỡng cao nhất, và các hiện tượng thời tiết cực đoan như sóng nhiệt, cháy rừng và lũ quét vẫn có nguy cơ gia tăng. "Tình hình trong 12-18 tháng tới không mấy khả quan", ông nói, đồng thời dự báo nhiệt độ có thể tăng 1,7°C hoặc 1,8°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Biểu đồ cho thấy tháng 8/2026 là tháng nóng nhất được ghi nhận. Ảnh: Financial Times.

Theo ước tính, El Niño thường làm thay đổi nhiệt độ trung bình toàn cầu khoảng 0,2°C, song ông Thorne cho rằng mức độ ảnh hưởng năm 2026 có thể lớn hơn.

Trước đó, Tổ chức Khí tượng Thế giới cho biết hiện tượng El Niño năm 2026 (bắt đầu từ tháng 6) sẽ rất mạnh, đạt đỉnh vào tháng 11 hoặc tháng 12 và kéo dài đến tháng 2/2027. Chu kỳ El Niño trước đó, bắt đầu vào năm 2023, là một trong những yếu tố khiến năm 2024 trở thành năm nóng kỷ lục toàn cầu.

Ông Ed Hawkins - giáo sư khoa học khí hậu tại Đại học Reading - đồng tình có nguy cơ chứng kiến nhiều kỷ lục mới trong vài tháng tới. "Thông thường, nhiệt độ trung bình tuyệt đối toàn cầu trong tháng 8 hiếm khi cao hơn tháng 7, nhưng năm 2026 là một năm bất thường, phá vỡ hàng loạt kỷ lục về các đợt nắng nóng tại nhiều khu vực khác nhau", ông nói.

Yêu cầu sống còn trong tình hình mới

Trong bối cảnh khí hậu ngày càng khắc nghiệt, các thị trường mới nổi và nền kinh tế đang phát triển - nơi sinh sống của phần lớn dân số thế giới - đối mặt với thách thức tài chính căng thẳng.

Theo Moritz Kraemer - nhà kinh tế trưởng tại ngân hàng LBBW của Đức, do có thu nhập thấp, nguồn dự trữ của các quốc gia này thường không đủ nguồn lực để đầu tư giảm khí thải và thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, những khu vực này lại có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ ​​tình trạng nóng lên toàn cầu. Mất mùa, khan hiếm nước và làn sóng di cư ồ ạt không còn là viễn cảnh xa vời.

Ông Kraemer cho rằng các quốc gia đang phát triển không còn cơ hội đi theo con đường dựa vào nhiên liệu hóa thạch như các nền kinh tế lớn hiện nay. Tỷ trọng khí thải nhà kính từ các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển sẽ tăng từ mức khoảng 42% lên 53% vào giữa thế kỷ này, đồng nghĩa các mục tiêu khí hậu toàn cầu gần như bất khả thi.

Khi dự trữ trong nước không đáp ứng đủ nhu cầu giảm thiểu và thích ứng, trọng tâm chuyển sang nguồn tài chính nước ngoài. Lộ trình Baku-to-Belém, được thống nhất trong khuôn khổ Hội nghị về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc, ước tính các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển sẽ cần khoảng 1.300 tỷ USD vốn nước ngoài mỗi năm vào năm 2035, ngay cả sau khi đã tính đến nguồn vốn huy động trong nước. Mục tiêu này vốn đã phức tạp, nay càng trở nên thách thức hơn trước những biến động lãi suất gần đây.

3 cơn bão trên Thái Bình Dương tuần trước. El Niño có thể tăng sức mạnh của bão ở Thái Bình Dương trong khi làm giảm hoạt động bão ở Đại Tây Dương. Ảnh: NOAA.

Lãi suất dài hạn trên thị trường trái phiếu tăng mạnh trong những tuần gần đây. Quan trọng nhất, giới đầu tư ngày càng đứng ngồi không yên về tài chính công của các nước giàu. Ở khắp nơi, các nước giàu đang vay nợ ồ ạt. Nợ công các các nền kinh tế này lên mức gần 110% GDP, so với con số dưới 70% vào đầu thế kỷ này.

Những áp lực tài khóa khổng lồ vẫn đang lơ lửng phía trước. Tình trạng già hóa dân số sẽ gây gánh nặng lên ngân sách. AI sẽ làm xói mòn nguồn thu thuế từ thu nhập của người lao động. Tại Mỹ, theo các chính sách hiện hành, Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ ước tính tỷ lệ nợ liên bang sẽ chạm mức 190% GDP vào giữa thập niên 2050. Ông Kraemer cho rằng con số này cảnh báo một thảm họa đang chực chờ.

Khi chi phí trả nợ tăng, tình hình tài khóa của các quốc gia cũng xấu đi. Đây là vấn đề nan giải với các nước giàu, và còn thách thức hơn nhiều với các nước nhỏ. Lãi suất cao cản trở các nền kinh tế mới nổi thu hút nguồn vốn cần thiết đầu tư ứng phó với biến đổi khí hậu.

Một nghiên cứu của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cho thấy trong lịch sử, cứ mỗi khi phần bù kỳ hạn (term premium) của trái phiếu kho bạc Mỹ tăng 1 điểm %, lợi suất trái phiếu nội tệ tại các thị trường mới nổi lại tăng 1,5 điểm %, đồng nội tệ mất giá 6%, và dòng vốn rút khỏi quỹ trái phiếu và cổ phiếu lên tới khoảng 8% tổng tài sản ròng.

Nói một cách dễ hiểu, đúng vào lúc việc đầu tư cho khí hậu cấp thiết hơn bao giờ hết, khả năng chi trả cho các hoạt động này lại ngày càng hạn hẹp. Theo Kraemer, nguyên nhân đến từ chính sách kỷ luật tài khóa lỏng lẻo của các nước giàu.

Vì vậy, Hội nghị thượng đỉnh về khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP31) tại Antalya cần đạt được những tiến bộ cụ thể về tài chính khí hậu. Các ngân hàng phát triển đa phương và nguồn viện trợ song phương sẽ không thể đáp ứng đủ nhu cầu, nên cần xem xét một số phương án nghiêm túc.

Thuế carbon có thể tăng nguồn thu ngân sách lẫn hạn chế phát thải. Việc phân bổ mới và có mục tiêu Quyền rút vốn đặc biệt (SDR) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) - loại tài sản dùng để trả nợ hoặc quy đổi sang USD, euro và các loại tiền tệ khác - có khả năng điều hướng thanh khoản sang các khoản đầu tư ứng phó với biến đổi khí hậu.

Một số ý kiến đề xuất áp dụng "thuế đoàn kết" với hoạt động hưởng lợi từ quá trình toàn cầu hóa, như vận tải biển, hàng không hay giao dịch tài chính. Những công cụ này không phải giải pháp vạn năng, nhưng cũng nên được cân nhắc như giải pháp tài chính tiềm năng.

“Mục tiêu 1.300 tỷ USD tài chính khí hậu dành cho các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi cần đến năm 2035 là con số tham vọng. Rủi ro lớn nhất hiện nay là tài chính khí hậu lại trở thành nạn nhân khác của những tính toán chính trị ngắn hạn. Dù vậy, cái nóng thiêu đốt của mùa hè năm nay là lời nhắc nhở đắt giá cho các chính trị gia”, ông Kraemer viết.

“Nếu không hành động ngay bây giờ, cái giá phải trả sau này còn đắt đỏ hơn nhiều. Sự lựa chọn không nằm ở việc có nên chi tiền hay không, mà là câu chuyện về đầu tư trước cho giảm thiểu và thích ứng, hay phải móc túi sau cho cứu trợ thiên tai, tái thiết, khủng hoảng an ninh lương thực và di dân tản cư. Giới lãnh đạo cần tư duy vượt ngoài cam kết mập mờ và tuyên bố chung chung. Những công cụ tài chính đổi mới sáng tạo giờ đây là yêu cầu sống còn”, vị chuyên gia kết luận.