Thiết lập pháp lý minh bạch, ổn định, chi phí tuân thủ thấp trong trưng mua, trưng dụng tài sản

Ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính)

Sửa đổi toàn diện sau gần 20 năm thi hành

Theo Bộ Tài chính, sau gần 20 năm thi hành, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản năm 2008 hầu như chưa phát sinh trường hợp trưng mua. Đối với trưng dụng tài sản, việc áp dụng chủ yếu diễn ra trong giai đoạn phòng, chống đại dịch COVID-19. Báo cáo của các địa phương cho thấy cả nước đã ban hành 124 quyết định trưng dụng, chủ yếu đối với nhà, công trình và tài sản gắn liền với đất phục vụ điều trị bệnh nhân và công tác cách ly.

“Việc sửa đổi luật là cần thiết trong bối cảnh hệ thống pháp luật đã có nhiều thay đổi, đặc biệt khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp và sắp xếp tổ chức bộ máy. Việc rà soát, điều chỉnh sẽ giúp bảo đảm tính thống nhất với các luật liên quan”, ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản, Bộ Tài chính khẳng định.

Tư tưởng xuyên suốt của dự thảo Luật lần này tiếp tục kế thừa mục tiêu của Luật năm 2008, đó là bảo đảm đồng thời hai yêu cầu lớn. Thứ nhất, tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước có thể huy động nguồn lực về tài sản khi xảy ra các tình huống đặc biệt cấp bách theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, biện pháp trưng mua, trưng dụng chỉ được áp dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết và chỉ khi các biện pháp huy động khác không thể đáp ứng yêu cầu. Thứ hai, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân đối với tài sản của mình, đặc biệt là tài sản của các nhà đầu tư, qua đó góp phần duy trì môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định, tạo điều kiện cho phát triển kinh tế nhanh và bền vững.

Dự thảo Luật gồm 4 chương, 30 điều, trong đó giữ nguyên 3 điều, sửa đổi 21 điều, bổ sung mới 3 điều và lược bỏ 13 điều của Luật hiện hành. Một trong những thay đổi đáng chú ý là quy định chặt hơn điều kiện trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo đó, biện pháp này chỉ được thực hiện khi thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng chống thiên tai, dịch bệnh; đồng thời phải đáp ứng các điều kiện về khả năng sử dụng hàng dự trữ quốc gia và huy động tài sản tự nguyện.

Toàn cảnh Hội nghị

Theo Cục trưởng Cục Quản lý công sản, một trong những quan điểm khi xây dựng dự luật là thiết lập hành lang pháp lý minh bạch, ổn định, chi phí tuân thủ thấp, nhưng phải kiểm soát chặt chẽ quyền lực nhà nước, bảo hộ quyền sở hữu tư nhân và quyền tài sản.

Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất thu hẹp tối đa loại tài sản trưng mua - tức chuyển quyền sở hữu tài sản cho Nhà nước - chỉ áp dụng đối với những vật phẩm thực sự cần thiết như thuốc, vắc-xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, hóa chất và vật tiêu hao.

Ở chiều ngược lại, phạm vi tài sản có thể trưng dụng - tức Nhà nước sử dụng có thời hạn - được đề xuất mở rộng để đáp ứng những yêu cầu mới về quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia. Danh mục bổ sung gồm vật nuôi, hạ tầng viễn thông, hạ tầng số, tài sản số, công trình kết cấu hạ tầng và khu vực biển.

Quyền lợi của người có tài sản cũng được bổ sung cơ chế bảo vệ. Nếu cơ quan nhà nước chậm thanh toán tiền trưng mua hoặc tiền bồi thường thiệt hại do trưng dụng, dự thảo quy định phải trả thêm một khoản tương đương tiền chậm nộp theo Luật Quản lý thuế, tính trên số tiền và thời gian chậm thanh toán. Việc trưng mua, trưng dụng cũng phải bảo đảm không xâm phạm dữ liệu cá nhân và dữ liệu bí mật kinh doanh.

Tài sản đặc thù không dễ áp dụng một công thức chung

Góp ý tại hội nghị, ông Cầm Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc - Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản với Luật Đường sắt. Theo doanh nghiệp, cùng một đối tượng là phương tiện, hạ tầng đường sắt phục vụ nhiệm vụ đặc biệt hiện có thể chịu sự điều chỉnh của hai hệ thống quy định, do đó cần một cơ chế thống nhất để tránh vướng mắc khi phát sinh tình huống thực tế.

Một vấn đề khác là kết cấu hạ tầng đường sắt vốn là tài sản công do Nhà nước giao doanh nghiệp quản lý, không phải tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Vì vậy, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề nghị xác định rõ loại tài sản này có thuộc diện trưng dụng hay không và cơ chế hoàn trả, bồi hoàn được thực hiện thế nào.

Đại diện Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cũng lưu ý đặc thù kỹ thuật của đường sắt. Sau thời gian trưng dụng, đầu máy, toa xe hoặc kết cấu hạ tầng không thể đơn giản bàn giao là đưa ngay vào vận hành mà phải kiểm tra, thử nghiệm, nghiệm thu an toàn. Đặc biệt, với khổ đường 1.000mm của Việt Nam, nhiều đầu máy, toa xe gần như không có thị trường giao dịch phổ biến để lấy giá so sánh. Do đó, cần có phương pháp định giá phù hợp đối với loại tài sản đặc thù này.

Từ thực tiễn địa phương, ông Nguyễn Văn Mạnh, Phó Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ cho rằng quy định chỉ trưng mua, trưng dụng khi không có hàng trong dự trữ quốc gia hoặc việc xuất cấp không bảo đảm kịp thời có thể phát sinh khó khăn trong những tình huống đặc biệt khẩn cấp. Với thảm họa, thiên tai, khủng bố hoặc cứu nạn, cứu hộ mà việc xử lý có thể tính bằng phút, việc phải xác minh nguồn dự trữ trước khi quyết định trưng dụng có thể không khả thi. Ý kiến này đề nghị có cơ chế cho phép xử lý ngay trong trường hợp đặc biệt khẩn cấp.

Đại biểu từ tỉnh Phú Thọ cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế ủy quyền hoặc giao quyền cho cấp phó khi người có thẩm quyền vắng mặt. Nếu cấm tuyệt đối việc phân cấp, ủy quyền, trong tình huống người đứng đầu không thể trực tiếp ra quyết định, việc xử lý tại hiện trường có nguy cơ bị chậm.

Trong khi đó, đại diện thành phố Hải Phòng đồng tình với đề xuất giao thẩm quyền trưng dụng tài sản cho Chủ tịch UBND cấp xã, cho rằng quy định này phù hợp yêu cầu xử lý theo phương châm "4 tại chỗ", bảo đảm quyết định được đưa ra kịp thời khi xảy ra sự cố trên địa bàn.

Đại diện tỉnh Quảng Ninh đề nghị dự thảo làm rõ quyền lợi của chủ tài sản trong trường hợp phải cưỡng chế thi hành quyết định trưng mua, trưng dụng; cụ thể, người bị cưỡng chế có tiếp tục được thanh toán tiền trưng mua, bồi thường thiệt hại hay không, nguồn kinh phí và thủ tục chi trả được thực hiện như thế nào. Địa phương này cũng đề nghị làm rõ cơ chế hủy bỏ quyết định đã ban hành nhưng chưa được thực hiện khi điều kiện trưng mua, trưng dụng không còn.

Kết luận hội nghị, Cục trưởng Cục Quản lý công sản Nguyễn Tân Thịnh cho biết, việc xây dựng dự thảo luật gặp không ít thách thức do thực tiễn áp dụng trưng mua, trưng dụng tài sản còn rất hạn chế. Vì vậy, nhiều quy định được thiết kế trên cơ sở dự liệu các tình huống có thể phát sinh như thiên tai, dịch bệnh hoặc các trường hợp khẩn cấp khác. Ban soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu các góp ý để hoàn thiện dự thảo theo hướng vừa bảo đảm đủ linh hoạt để xử lý kịp thời ở cơ sở, vừa kiểm soát chặt chẽ việc thực thi, phân định rõ thẩm quyền giữa các cấp chính quyền và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, nhất là đối với dữ liệu cá nhân và bí mật kinh doanh, trước khi trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Bà Lê Ngọc Lan, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý công sản cho biết thêm, dự kiến sau khi Luật được ban hành sẽ có một Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết thi hành. Bộ Tài chính sẽ chủ trì xây dựng dự thảo Nghị định để trình cấp có thẩm quyền cùng với hồ sơ dự án Luật; sau khi Luật được Quốc hội thông qua sẽ hoàn thiện các thủ tục trình Chính phủ ban hành, bảo đảm Nghị định có hiệu lực cùng thời điểm Luật có hiệu lực.

Đáng chú ý, việc triển khai Luật sau khi ban hành không làm phát sinh thêm tổ chức bộ máy, biên chế hoặc ngân sách thường xuyên. Các bộ, ngành và địa phương sẽ thực hiện trên cơ sở sử dụng hiệu quả nguồn lực hiện có trong phạm vi biên chế được giao.