Thiếu cơ sở khoa học khi quy kết sách Lịch sử và Địa lí 5 'coi nhẹ lịch sử'

Giữ bản lĩnh trước “nhiễu động” thông tin

Những ngày gần đây, mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin sai lệch xung quanh sách giáo khoa (SGK) Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, gây không ít băn khoăn trong dư luận. Một số ý kiến cho rằng sách “chỉ dạy về triều Nguyễn - Nguyễn Ánh (Gia Long) mà không đề cập đến vua Quang Trung và phong trào Tây Sơn”, từ đó suy diễn chương trình giáo dục phổ thông mới “xuyên tạc” hay “coi nhẹ” lịch sử dân tộc.

Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống được Bộ GD&ĐT lựa chọn sử dụng trên cả nước từ năm học 2026-2027.

Tuy nhiên, khi đặt vấn đề này trong chỉnh thể Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 và trong thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử và Địa lí ở nhiều địa phương, trong đó có Hà Tĩnh, có thể thấy rõ, những nhận định trên là phiến diện và thiếu cơ sở khoa học.

Toàn tỉnh Hà Tĩnh hiện sử dụng 2 bộ sách giáo khoa là Cánh Diều và Kết nối tri thức với cuộc sống. Trong đó, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống đang được gần một nửa số trường học lựa chọn. Qua nghiên cứu các bộ sách và quá trình giảng dạy thực tế, nhiều cán bộ, giáo viên ở Hà Tĩnh cho rằng: môn Lịch sử và Địa lí trong Chương trình GDPT 2018 ở tiểu học được thiết kế theo chủ đề nhằm hình thành cho học sinh những hiểu biết ban đầu, cảm xúc lịch sử và ý thức về không gian địa lí. Nội dung không đi sâu vào toàn bộ tiến trình lịch sử, mà lựa chọn một số triều đại, sự kiện tiêu biểu, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi.

Vì vậy, việc SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5 đề cập đến triều Nguyễn, trong khi chưa học phong trào Tây Sơn và vua Quang Trung là hoàn toàn đúng với yêu cầu chương trình. Các nội dung về phong trào Tây Sơn và Nguyễn Huệ – Quang Trung được bố trí dạy học hệ thống, chuyên sâu hơn ở lớp 8 và lớp 11. Cách tiếp cận này phản ánh tư duy giáo dục hiện đại, lịch sử là một dòng chảy liên tục, được học đi học lại ở những “tầng bậc” khác nhau, mỗi lần học sâu hơn, toàn diện hơn, chứ không phải “học hết trong một lớp”.

Học sinh Trường Tiểu học Mai Phụ (xã Mai Phụ) vệ sinh, chăm sóc nhà bia tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ tại địa phương.

Thầy Phan Duy Nghĩa – Phó Trưởng phòng Giáo dục Phổ thông (Sở GD&ĐT Hà Tĩnh) nhấn mạnh: “Trước làn sóng thông tin thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội, giáo viên cần giữ vững bản lĩnh nghề nghiệp, nắm vững chương trình để tự tin giúp học sinh hiểu đúng mạch lịch sử, đặt sự kiện vào bối cảnh và hình thành năng lực phản biện. Phụ huynh cần bình tĩnh, đồng hành cùng nhà trường, nhìn nhận giáo dục trong tổng thể dài hạn. Bảo vệ sự trong sáng của lịch sử và sự nghiêm minh của giáo dục là trách nhiệm chung của toàn xã hội”.

Đổi mới phương pháp giảng dạy để lịch sử trở nên sống động

Thời gian qua, việc triển khai Chương trình GDPT 2018 gắn liền với đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử và Địa lí theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh đã được các trường và đội ngũ giáo viên ở Hà Tĩnh thực hiện nghiêm túc, đồng bộ. Thay cho lối dạy truyền thụ một chiều, “thầy đọc - trò chép”, giáo viên đã chủ động áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, khai thác tư liệu, sử dụng bản đồ, tranh ảnh, công nghệ thông tin và tổ chức hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh tiếp cận lịch sử – địa lí một cách sinh động, có chiều sâu và gắn với thực tiễn.

Cô Nguyễn Thị Anh Tâm - giáo viên lớp 5A, Trường Tiểu học Thạch Long (xã Thạch Hà) cho biết: “Để giúp học sinh yêu thích môn Lịch sử và Địa lí, chúng tôi thường tổ chức các hoạt động nhóm, dùng hình ảnh, video minh họa và bản đồ trực quan. Qua đó, các em không chỉ nhớ kiến thức mà còn hiểu được ý nghĩa lịch sử gắn liền với cuộc sống hàng ngày. Phương pháp này giúp học sinh học tập hiệu quả hơn và tích cực tham gia trao đổi trong giờ học”.

Việc đổi mới phương pháp giảng dạy của cô Anh Tâm (Trường Tiểu học Thạch Long) giúp học sinh học tập hiệu quả hơn.

Ở bậc THCS và THPT, nhiều trường tại Hà Tĩnh đã đưa nội dung lịch sử địa phương vào bài học về lịch sử dân tộc, giúp học sinh nhận thức rõ hơn vai trò của quê hương trong dòng chảy chung của đất nước. Các hoạt động trải nghiệm như tham quan di tích lịch sử, địa chỉ văn hóa… được lồng ghép vào dạy học, góp phần bồi dưỡng lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm công dân cho học sinh.

Cô Nguyễn Thị Thu Trang - Phó Hiệu trưởng Trường THCS Cương Gián (xã Cổ Đạm) cho biết: “Thời gian qua, ngoài các giờ học chính khóa, nhà trường đã lồng ghép dạy học Lịch sử và Địa lí vào các hoạt động ngoại khóa, tích hợp liên môn, sân khấu hóa và tổ chức cho học sinh trải nghiệm, lao động tại các điểm di tích lịch sử – văn hóa. Qua đó, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn được trực tiếp cảm nhận và hiểu sâu sắc hơn về lịch sử địa phương. Khi lịch sử được dạy bằng phương pháp khoa học, linh hoạt và gắn với trải nghiệm thực tế, học sinh không chỉ “biết sự kiện” mà còn hiểu được bối cảnh, nguyên nhân và ý nghĩa của các sự kiện lịch sử. Đây cũng chính là tinh thần mà Chương trình GDPT 2018 hướng tới”.

Trường THCS Cương Gián (xã Cổ Đạm) lồng ghép dạy học Lịch sử và Địa lí vào các hoạt động ngoại khóa.

Từ câu chuyện SGK lớp 5 đến thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử và Địa lí ở Hà Tĩnh, có thể khẳng định, khi lịch sử được tiếp cận bằng lý trí khoa học, bằng phương pháp giáo dục hiện đại và bằng trách nhiệm nghề nghiệp, những “tin đồn” sẽ không thể làm lung lay niềm tin vào nền giáo dục. Đó cũng là con đường bền vững để lịch sử trở thành nguồn nuôi dưỡng bản lĩnh, trí tuệ và nhân cách của thế hệ trẻ.

Những thông tin trái chiều xung quanh SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5, bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống, đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận lịch sử trong chỉnh thể chương trình và bằng tư duy khoa học, thay vì tách rời từng bài học riêng lẻ. Thực tiễn triển khai dạy học tại Hà Tĩnh khẳng định, sách giáo khoa chỉ là phương tiện, chất lượng giáo dục phụ thuộc trước hết vào năng lực tổ chức dạy học của giáo viên, sự chủ động của nhà trường, sự đồng hành của gia đình và vai trò tích cực, chủ động của học sinh. Khi các yếu tố này được kết nối hài hòa, lịch sử không chỉ được học đúng, học đủ mà còn được tiếp nhận một cách sâu sắc, bền vững.

Anh Thư