Thiếu đất hiếm đe dọa ngành hàng không vũ trụ và bán dẫn Mỹ
Chuỗi cung ứng công nghệ cao của Mỹ đối mặt khủng hoảng nghiêm trọng do thiếu nguyên liệu đất hiếm, bất chấp nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng thương mại với Trung Quốc.
Hầu hết linh kiện điện tử đều đòi hỏi các nguyên liệu đất hiếm. Ảnh: eFC.
Theo truyền thông quốc tế ngày 26-2, việc thiếu hụt các nguyên tố đất hiếm chuyên dụng như yttrium và scandium đang đẩy chuỗi cung ứng của ngành hàng không vũ trụ và bán dẫn tại Mỹ vào thế khó.
Tình trạng này diễn ra ngay cả sau khi Washington và Bắc Kinh đạt được một thỏa thuận hạ nhiệt thương mại hồi cuối năm 2025, phản ánh sự phụ thuộc sâu vào nguồn cung đất hiếm do Trung Quốc kiểm soát gần như tuyệt đối.
Đất hiếm là tập hợp các nguyên tố trong bảng tuần hoàn, vốn đóng vai trò thiết yếu trong công nghệ tiên tiến, bao gồm lớp phủ chịu nhiệt cho động cơ phản lực, hợp kim đặc biệt cho ngành hàng không, và thành phần chip bán dẫn thế hệ mới.
Mặc dù nhu cầu không lớn về khối lượng, yếu tố này lại cực kỳ quan trọng trong vận hành động cơ, gia công vật liệu và sản xuất cảm biến cho các hệ thống quốc phòng và hàng không.
Tuy thỏa thuận thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới từng “tạm ngừng” một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu vào tháng 10-2025, dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy lượng yttrium xuất khẩu sang Mỹ vẫn cực thấp. Trong 8 tháng sau khi kiểm soát mới được áp dụng hồi tháng 4-2025, lượng yttrium xuất khẩu sang Mỹ giảm từ 333 tấn trước đó xuống chỉ còn 17 tấn - mức giảm hơn 90%.
“Đây là vấn đề cần theo dõi sát sao và là một ví dụ cụ thể cho thấy Trung Quốc đang thể hiện sức mạnh của mình trong lĩnh vực đất hiếm” - Giám đốc điều hành Kevin Michaels của công ty tư vấn Mỹ AeroDynamic Advisory nhận xét.
Yttrium là nguyên tố dùng trong lớp phủ nhiệt cho tuabin và buồng đốt động cơ phản lực để ngăn chặn quá nhiệt. Khi không có đủ yttrium, một số công ty cung cấp lớp phủ này tại Bắc Mỹ đã buộc phải tạm dừng sản xuất hoặc chọn ưu tiên phục vụ khách hàng lớn hơn, gây gián đoạn trong chuỗi cung ứng mà nhiều hãng hàng không và quốc phòng phụ thuộc. Một doanh nghiệp khác trong chuỗi cung ứng thậm chí đã cạn nguyên liệu và dừng bán sản phẩm chứa yttrium oxide.
Scandium, mặc dù thuộc nhóm yếu tố đất hiếm ít được biết tới hơn, cũng rất cần thiết cho hợp kim hiệu suất cao và linh kiện chip 5G. Việc thiếu hụt vật liệu này đang khiến các nhà sản xuất bán dẫn phải đối mặt với rủi ro tăng chi phí và chậm tiến độ. Điều này đặc biệt nhạy cảm với các khuôn mẫu và sản phẩm bán dẫn tiên tiến mà Mỹ đang đẩy mạnh sản xuất trong những năm gần đây.
Một quan chức Chính phủ Mỹ giấu tên nói với Reuters rằng, mặc dù việc thiếu hụt đất hiếm “chưa thực sự ảnh hưởng đến sản lượng động cơ phản lực hay chip ngay lập tức”, các nhà sản xuất Mỹ đang ghi nhận sự thiếu hụt rõ rệt đối với một số nguyên tố hiếm từ Trung Quốc. Điều này đặt ra một nguy cơ dài hạn đối với năng lực cạnh tranh công nghệ cao của Mỹ.
Thực trạng này cũng làm dấy lên lo ngại về an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu, bởi Trung Quốc không chỉ kiểm soát phần lớn sản xuất đất hiếm, mà còn chiếm ưu thế trong tinh luyện và sản xuất vật liệu từ đất hiếm. Trên toàn thế giới, Trung Quốc hiện nắm tới gần 70% sản lượng khai thác và hơn 90% sản lượng tinh luyện đất hiếm, khiến các quốc gia khác rất khó cạnh tranh nếu không có chiến lược dài hơi.
Bên trong cơ sở sản xuất bán dẫn của Intel tại Mỹ. Ảnh: CEPA.
Để ứng phó trước mắt, chính quyền Mỹ bắt đầu thực hiện một số bước nhằm tái cơ cấu chuỗi cung ứng đất hiếm, bao gồm thúc đẩy đầu tư trong nước, hỗ trợ các dự án khai thác và tinh luyện, cũng như kêu gọi các đối tác chiến lược tạo thành khối thương mại đất hiếm để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.
Các biện pháp này nhằm tăng quyền tự chủ trong sản xuất từ xe điện đến quốc phòng và đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản chiến lược. Dù vậy, việc xây dựng lại chuỗi cung ứng đất hiếm không phải chuyện một sớm một chiều.
Đầu tư vào cơ sở khai thác, tinh luyện và sản xuất nguyên tố đất hiếm đòi hỏi vốn lớn và thời gian triển khai kéo dài nhiều năm. Trong khi đó, nhu cầu ngày càng tăng từ các ngành công nghệ cao khiến áp lực cạnh tranh trên thị trường nguyên liệu chiến lược này ngày càng lớn, nhất là khi các quốc gia khác như châu Âu cũng đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung đơn nhất.
Với tình hình hiện tại, việc tìm ra nguồn cung thay thế, thúc đẩy sản xuất nội địa và hợp tác quốc tế sẽ là những yếu tố then chốt quyết định tương lai của các ngành hàng không vũ trụ và bán dẫn Mỹ trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu không ngừng gia tăng.
(theo Global Mining, Modern Diplomacy, Al Jazeera)
