Thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Ả Rập Saudi mở ra tiền lệ mới

Chính quyền Tổng thống Donald Trump khẳng định mục tiêu lớn nhất trong cuộc đối đầu với Iran là ngăn Tehran tiến gần hơn tới vũ khí hạt nhân.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thái tử Ả Rập Saudi Mohammed bin Salman trong cuộc gặp tại Nhà Trắng tháng 11-2025. Ảnh: Chụp màn hình từ video của Reuters

Thế nhưng, Washington lại vừa ký thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự với Ả Rập Saudi, quốc gia mà Thái tử Mohammed bin Salman từng tuyên bố sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran sở hữu loại vũ khí này. Chỉ một ngày sau khi văn kiện được ký, ông Trump bổ sung điều kiện mới: thỏa thuận chỉ được thực hiện nếu Ả Rập Saudi bình thường hóa quan hệ với Israel.

Những thay đổi liên tiếp cho thấy đây không đơn thuần là một thỏa thuận năng lượng. Nó đặt Washington trước lựa chọn khó khăn hơn, đó là duy trì các nguyên tắc không phổ biến hạt nhân từng được Mỹ thúc đẩy trong nhiều thập kỷ, hay điều chỉnh chúng để giữ ảnh hưởng chiến lược tại Trung Đông.

Ả Rập Saudi có lý do kinh tế rõ ràng để phát triển điện hạt nhân. Nguồn năng lượng này có thể giúp Riyadh đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, giảm lượng dầu sử dụng trong nước và dành thêm nguồn cung cho xuất khẩu. Tuy nhiên, điều gây tranh cãi không phải là nhu cầu năng lượng của Ả Rập Saudi, mà là việc Washington sẵn sàng nới lỏng các ràng buộc nhằm ngăn nguy cơ phổ biến công nghệ hạt nhân đến đâu.

Năm 2009, khi ký thỏa thuận hạt nhân với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Mỹ yêu cầu Abu Dhabi từ bỏ làm giàu uranium, tái xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng và chấp nhận cơ chế thanh sát quốc tế nghiêm ngặt hơn. Khuôn khổ này từng được coi là “tiêu chuẩn vàng” của hợp tác hạt nhân dân sự.

Thỏa thuận với Ả Rập Saudi dường như không áp dụng đầy đủ các điều kiện đó. Theo những thông tin được công bố, hai bên dự kiến nghiên cứu trong hai năm về tính khả thi của một cơ sở làm giàu uranium trên lãnh thổ Ả Rập Saudi. Riyadh cũng không chấp nhận cơ chế thanh sát quốc tế chặt chẽ như UAE, trong khi Washington dự kiến dựa nhiều hơn vào hệ thống giám sát song phương.

Sau khi văn kiện được ký, ông Trump lại tuyên bố sẽ “không có hoạt động làm giàu”, dù các nguồn am hiểu thỏa thuận trước đó cho rằng khả năng này chưa bị loại bỏ hoàn toàn. Phần lớn nội dung văn kiện vẫn chưa được công bố, khiến vấn đề nhạy cảm nhất tiếp tục chưa rõ ràng.

Sự thay đổi thông điệp chỉ trong một ngày không chỉ phản ánh cách điều hành khó dự đoán của Nhà Trắng. Nó còn cho thấy Washington chưa giải quyết được mâu thuẫn giữa lợi ích thương mại, mục tiêu địa chính trị và yêu cầu kiểm soát công nghệ hạt nhân.

Điều kiện yêu cầu Ả Rập Saudi tham gia Hiệp định Abraham - sáng kiến do Mỹ thúc đẩy nhằm bình thường hóa quan hệ giữa Israel và các nước Arab - càng làm rõ tính chất mặc cả của thỏa thuận. Công nghệ hạt nhân đang được Washington sử dụng như một đòn bẩy để thúc đẩy Riyadh thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel. Đây cũng là hướng đi mà chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden từng theo đuổi, với kế hoạch kết hợp hợp tác hạt nhân, bảo đảm an ninh cho Ả Rập Saudi và bình thường hóa quan hệ giữa Ả Rập Saudi với Israel. Tuy nhiên, tiến trình này đình trệ sau cuộc tấn công của Hamas ngày 7-10-2023 và chiến sự kéo dài tại Gaza.

Hiện Ả Rập Saudi khẳng định chỉ xem xét bình thường hóa quan hệ nếu Israel cam kết một lộ trình rõ ràng, có thời hạn hướng tới việc thành lập Nhà nước Palestine. Trong khi đó, chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu vẫn phản đối giải pháp hai nhà nước. Vì vậy, điều kiện mới của ông Trump có thể trở thành rào cản khiến thỏa thuận không thể triển khai.

Quyết định của Washington còn xuất phát từ sức ép cạnh tranh với Trung Quốc và Nga. Cả hai đều muốn mở rộng xuất khẩu công nghệ hạt nhân dân sự và gia tăng ảnh hưởng tại Trung Đông. Nếu Mỹ duy trì các điều kiện nghiêm ngặt từng áp dụng với UAE, Ả Rập Saudi có thể lựa chọn đối tác khác, khiến Washington vừa mất các hợp đồng lớn, vừa suy giảm ảnh hưởng đối với một quốc gia then chốt trong khu vực.

Mỹ vì thế đối mặt với một nghịch lý, đó là nới lỏng tiêu chuẩn có thể giúp giữ Ả Rập Saudi trong quỹ đạo chiến lược và mở cơ hội cho doanh nghiệp Mỹ. Nhưng nếu đi quá xa, Washington sẽ làm suy yếu chính những chuẩn mực không phổ biến hạt nhân mà họ vẫn sử dụng để gây sức ép với Iran.

Điều khiến nhiều chuyên gia lo ngại không phải là Ả Rập Saudi sẽ ngay lập tức phát triển vũ khí hạt nhân, mà là tiền lệ mà thỏa thuận có thể tạo ra.

Nếu Riyadh được hưởng một khuôn khổ linh hoạt hơn, các quốc gia khác có thể yêu cầu được đối xử tương tự. Iran sẽ có thêm lý do phản đối những giới hạn đối với chương trình hạt nhân của mình. Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập hoặc các cường quốc tầm trung khác cũng có thể cân nhắc phát triển năng lực làm giàu uranium trong nước. Một tiêu chuẩn từng được xem là phổ quát khi đó có nguy cơ trở thành vấn đề có thể thương lượng tùy theo từng đối tác và lợi ích địa chính trị.

Israel đặc biệt lo ngại khả năng này. Dù được cho là sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng không chính thức xác nhận, Tel Aviv lâu nay vẫn phản đối việc các nước khác trong khu vực xây dựng năng lực làm giàu uranium, vì cho rằng điều đó có thể thúc đẩy một cuộc chạy đua hạt nhân tại Trung Đông.

Thỏa thuận cũng khiến chính sách của Washington đối với Iran trở nên khó thuyết phục hơn. Mỹ yêu cầu Iran hạn chế làm giàu uranium vì lo ngại công nghệ này có thể mở đường cho phát triển vũ khí hạt nhân. Nhưng nếu một đồng minh được hưởng điều kiện linh hoạt hơn, Iran có thể lập luận rằng tiêu chuẩn của Mỹ thay đổi theo quan hệ chính trị chứ không hoàn toàn dựa trên nguyên tắc không phổ biến hạt nhân.

Điều đáng chú ý nhất của thỏa thuận lần này vì thế không nằm ở việc Ả Rập Saudi có xây dựng được các nhà máy điện hạt nhân hay không. Vấn đề lớn hơn là Washington đang phải cân nhắc giữa việc bảo vệ những chuẩn mực quốc tế mà chính họ đã từng góp phần thiết lập nên và nhu cầu cạnh tranh ảnh hưởng trong một trật tự quốc tế ngày càng phân mảnh.

Nếu các nguyên tắc không phổ biến hạt nhân được điều chỉnh theo từng đối tác, hợp đồng hoặc mục tiêu ngoại giao, tác động của thỏa thuận Mỹ - Ả Rập Saudi sẽ vượt xa quan hệ hai nước. Nó có thể trở thành tiền lệ trong đó công nghệ hạt nhân không còn chỉ được quản lý bằng các quy tắc chung, mà ngày càng trở thành công cụ mặc cả địa chính trị.