Thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Saudi Arabia: Bước ngoặt hợp tác liệu có định hình lại an ninh khu vực?

Ngày 22/7, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và người đồng cấp Saudi Arabia Abdulaziz bin Salman đã ký hai văn kiện cho phép các doanh nghiệp hạt nhân tư nhân của Mỹ xuất khẩu công nghệ và vật liệu hạt nhân sang Saudi Arabia sau nhiều năm đàm phán dưới các đời tổng thống Mỹ kể từ ông Barack Obama.

Báo Politico dẫn thông cáo của Bộ Năng lượng Mỹ cho biết, đây sẽ là quan hệ hợp tác kéo dài nhiều thập kỷ, trị giá nhiều tỷ USD, nhằm hỗ trợ Saudi Arabia xây dựng chương trình điện hạt nhân dân sự.

Ông Chris Wright cho biết, các thỏa thuận phản ánh cam kết của hai nước trong việc tăng cường quan hệ thương mại, đồng thời khẳng định chương trình sẽ tuân thủ các tiêu chuẩn cao nhất về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Thỏa thuận cũng là một phần trong chiến lược của chính quyền Tổng thống Donald Trump nhằm mở rộng xuất khẩu công nghệ hạt nhân thông qua các Hiệp định 123 theo Đạo luật Năng lượng nguyên tử, cơ chế cho phép chuyển giao công nghệ hạt nhân dân sự cho các quốc gia đáp ứng các yêu cầu kiểm soát và không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Mặc dù Washington đã theo đuổi một Hiệp định 123 với Riyadh từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump và trước đó là thời Tổng thống Barack Obama, các cuộc đàm phán nhiều lần rơi vào bế tắc.

Trở ngại lớn nhất là yêu cầu Saudi Arabia ký Nghị định thư bổ sung với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), cho phép áp dụng cơ chế thanh sát chặt chẽ hơn đối với chương trình hạt nhân, nhưng Riyadh không chấp nhận.

Hiện Bộ Năng lượng Mỹ chưa công bố toàn bộ nội dung thỏa thuận. Tùy các điều khoản cuối cùng, văn kiện có thể phải được Quốc hội Mỹ phê chuẩn hoặc sẽ có thời hạn 60 ngày để Quốc hội xem xét và có quyền ngăn chặn trước khi có hiệu lực.

Những phép tính chiến lược

Theo Modern Diplomacy, bên cạnh ý nghĩa thương mại, thỏa thuận có thể tác động đáng kể đến môi trường an ninh Trung Đông.

Nhiều nguồn tin tại Washington cho biết dự thảo hiện nay không áp dụng đầy đủ "tiêu chuẩn vàng" mà Mỹ từng yêu cầu trong nhiều hiệp định hạt nhân trước đây.

Theo đó, Saudi Arabia có thể vẫn được phép làm giàu uranium và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng - hai công nghệ phục vụ chu trình nhiên liệu hạt nhân nhưng cũng có thể tạo ra vật liệu chế tạo vũ khí nếu được phát triển ở cấp độ quân sự.

Dù Saudi Arabia là thành viên Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và chương trình hạt nhân vẫn chịu sự thanh sát của IAEA, việc thiếu các ràng buộc bổ sung tiếp tục làm dấy lên lo ngại tại Quốc hội Mỹ và các đồng minh của Washington, đặc biệt là Israel.

Những quan ngại này càng gia tăng khi Thái tử Mohammed bin Salman từng tuyên bố năm 2018 rằng Riyadh sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran sở hữu loại vũ khí này.

Đối với Saudi Arabia, chương trình điện hạt nhân là một phần của Tầm nhìn 2030 nhằm đa dạng hóa nền kinh tế, giảm tiêu thụ dầu và khí đốt trong nước để tăng xuất khẩu, đồng thời cắt giảm phát thải carbon.

Với Mỹ, thỏa thuận không chỉ mở ra thị trường nhiều tỷ USD mà còn giúp duy trì ảnh hưởng chiến lược trước sự cạnh tranh của Nga, Trung Quốc, Hàn Quốc và Pháp - những nước đều quan tâm tới chương trình hạt nhân của Riyadh.

Một trong những vấn đề được giới quan sát đặc biệt quan tâm là liệu Mỹ có chấp nhận hỗ trợ Saudi Arabia phát triển năng lực làm giàu uranium và cơ chế giám sát sẽ được thiết kế ra sao. Nếu các biện pháp kiểm soát không đủ chặt chẽ, Riyadh về lý thuyết vẫn có thể phát triển uranium làm giàu ở cấp độ cao phục vụ mục đích quân sự.

Khác với chính quyền Tổng thống Joe Biden từng gắn hợp tác hạt nhân với tiến trình bình thường hóa quan hệ Saudi Arabia - Israel, chính quyền Tổng thống Trump được cho là đã tách hai vấn đề này.

Vì vậy, cách thức triển khai thỏa thuận, đặc biệt là các điều khoản về làm giàu uranium và thanh sát quốc tế, sẽ quyết định liệu đây trở thành nền tảng cho hợp tác năng lượng lâu dài hay mở ra một vòng cạnh tranh hạt nhân mới tại Trung Đông.