Thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Saudi Arabia: Bước ngoặt trong chính sách hạt nhân của Washington?

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược tại Trung Đông ngày càng gay gắt và căng thẳng tại Iran chưa hạ nhiệt, những nhượng bộ chưa từng có của Mỹ với Saudi Arabia đặt ra câu hỏi liệu Mỹ có đang tái định hình các nguyên tắc hợp tác hạt nhân nhằm phục vụ những mục tiêu địa chính trị rộng lớn hơn.

Thỏa thuận gây tranh cãi

Bộ Năng lượng Mỹ ngày 22/7 công bố thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự trị giá hàng chục tỷ USD với Saudi Arabia, mở đường cho Riyadh phát triển chương trình điện hạt nhân với sự tham gia của các doanh nghiệp Mỹ trong xây dựng lò phản ứng, chuyển giao công nghệ và nghiên cứu chung.

Theo thỏa thuận ban đầu, Saudi Arabia được phép phát triển năng lực làm giàu uranium dưới một cơ chế giám sát song phương với Mỹ, thay vì áp dụng Nghị định thư bổ sung của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Điểm này đã nhanh chóng vấp phải chỉ trích từ giới chuyên gia, một số nghị sĩ Mỹ và chính giới Israel.

Đáng chú ý, chỉ một ngày sau, tối 23/7, Tổng thống Donald Trump bất ngờ điều chỉnh lập trường khi tuyên bố rằng, bất kỳ thỏa thuận nào với Riyadh cũng cần gắn với việc Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham nhằm bình thường hóa quan hệ với Israel, đồng thời phủ nhận việc Washington cho phép nước này làm giàu uranium.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh Mỹ và Israel tiếp tục gia tăng sức ép đối với chương trình hạt nhân của Iran, khiến thỏa thuận không chỉ mang ý nghĩa hợp tác năng lượng, mà còn đặt ra những tranh luận mới về chính sách không phổ biến vũ khí hạt nhân của Washington.

Tính toán chiến lược

Thỏa thuận hạt nhân mới với Saudi Arabia được đánh giá là phản ánh nhiều tính toán chiến lược của cường quốc số một thế giới, vượt ra ngoài mục tiêu hợp tác năng lượng đơn thuần.

Trước hết, Mỹ được cho là muốn duy trì vai trò đối tác chiến lược hàng đầu của Saudi Arabia trong lĩnh vực hạt nhân dân sự, qua đó hạn chế khả năng Riyadh mở rộng hợp tác với các cường quốc khác như Nga hay Trung Quốc.

Trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn ngày càng gia tăng tại Trung Đông, việc tham gia trực tiếp vào chương trình hạt nhân của Saudi Arabia không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng đối với quá trình phát triển hạ tầng hạt nhân của quốc gia này.

Bên cạnh đó, thỏa thuận cũng mang lại lợi ích thương mại đáng kể cho Mỹ khi mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp của nền kinh tế lớn nhất thế giới tham gia xây dựng lò phản ứng, cung cấp công nghệ và dịch vụ kỹ thuật trong một dự án có giá trị hàng chục tỷ USD.

Bộ Năng lượng Mỹ, với những ưu tiên lớn hơn đặt vào lợi ích thương mại và chiến lược, khẳng định thỏa thuận vẫn đáp ứng các tiêu chuẩn cao về an toàn hạt nhân và không phổ biến vũ khí, đồng thời tạo điều kiện để ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ mở rộng hiện diện tại Trung Đông.

Đáng chú ý, việc Tổng thống Donald Trump sau đó yêu cầu gắn thỏa thuận với điều kiện Saudi Arabia tham gia Hiệp định Abraham cũng cho thấy Washington đang tìm cách kết hợp hợp tác hạt nhân với các mục tiêu địa chính trị rộng lớn hơn.

Nếu thành công, đây không chỉ là một thỏa thuận năng lượng, mà còn có thể trở thành công cụ thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Saudi Arabia và Israel, một ưu tiên đối ngoại mà ông Trump theo đuổi từ nhiệm kỳ đầu tiên.

Khi lợi ích chiến lược đi cùng rủi ro

Về phía Saudi Arabia, thỏa thuận mới mở đường để Riyadh từng bước phát triển năng lực hạt nhân dân sự, trong đó có khả năng làm giàu uranium trong nước nếu đáp ứng các điều kiện đã thống nhất với Mỹ.

Bên cạnh việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và thúc đẩy chuyển giao công nghệ theo Chiến lược "Tầm nhìn 2030", thỏa thuận cũng được xem là một bước tiến quan trọng trong nỗ lực củng cố quan hệ chiến lược giữa cường quốc Trung Đông với chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Tuy nhiên, việc thỏa thuận không áp dụng "Tiêu chuẩn Vàng" trong hợp tác hạt nhân và thay thế một số cơ chế giám sát theo Nghị định thư bổ sung của IAEA bằng cơ chế thanh sát song phương Mỹ-Saudi Arabia đã làm dấy lên nhiều tranh luận về hiệu quả của hệ thống không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu.

Đối với Israel, thỏa thuận này làm gia tăng lo ngại về nguy cơ Saudi Arabia tiến gần hơn tới ngưỡng năng lực phát triển vũ khí hạt nhân, qua đó có thể làm xói mòn ưu thế chiến lược của Tel Aviv tại Trung Đông.

Trong bối cảnh căng thẳng với Iran vẫn chưa hạ nhiệt, nhiều chuyên gia cảnh báo việc Mỹ nới lỏng các điều kiện hợp tác hạt nhân có thể tạo tiền lệ khiến các quốc gia khác trong khu vực theo đuổi những yêu cầu tương tự, làm gia tăng nguy cơ cạnh tranh hạt nhân tại Trung Đông.

Ở góc độ rộng hơn, thỏa thuận cũng phản ánh cách tiếp cận mới của chính quyền Tổng thống Trump khi kết hợp các mục tiêu năng lượng, kinh tế và địa chính trị trong chính sách đối với Trung Đông. Tuy nhiên, triển vọng sử dụng hợp tác hạt nhân như một đòn bẩy thúc đẩy Saudi Arabia bình thường hóa quan hệ với Israel vẫn còn nhiều bất định, khi lập trường của Riyadh về vấn đề nhà nước Palestine chưa có dấu hiệu thay đổi.

Nếu Washington tiếp tục dành các ngoại lệ cho Saudi Arabia, sức ép đối với cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu nhiều khả năng sẽ gia tăng, đồng thời khuyến khích các quốc gia khác tìm kiếm những điều kiện hợp tác tương tự.

Nhìn chung, dù thỏa thuận mở ra cơ hội đưa quan hệ Mỹ-Saudi Arabia bước sang giai đoạn hợp tác chiến lược sâu rộng hơn, nhưng cũng có nguy cơ trở thành tiền lệ làm suy yếu các chuẩn mực không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Thành công lâu dài của thỏa thuận sẽ phụ thuộc vào khả năng Mỹ cân bằng giữa lợi ích địa chính trị trước mắt và các nguyên tắc không phổ biến vũ khí hạt nhân mà nước này đã theo đuổi qua nhiều thập kỷ.