Thỏa thuận Mỹ - Iran và những bài toán còn bỏ ngỏ

Sau nhiều tháng xung đột, Mỹ và Iran cuối cùng đã đạt được một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Diễn biến này ngay lập tức tạo hiệu ứng tích cực trên thị trường năng lượng khi giá dầu giảm và những lo ngại về nguy cơ gián đoạn vận tải qua Eo biển Hormuz phần nào được xoa dịu.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký bản ghi nhớ chấm dứt xung đột với Mỹ ngày 18-6-2026. Ảnh: Irangov

Trong bối cảnh Trung Đông vừa trải qua một giai đoạn căng thẳng kéo dài, việc hai bên quay trở lại bàn đàm phán được xem là một tín hiệu đáng chú ý. Tuy nhiên, thỏa thuận mới cũng đặt ra câu hỏi về khả năng giải quyết những bất đồng vốn tồn tại giữa Washington và Tehran trong nhiều thập niên qua.

Theo các nội dung được công bố, Iran sẽ bảo đảm hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz trong 60 ngày tới, trong khi Mỹ bắt đầu nới lỏng một số biện pháp hạn chế đối với hoạt động kinh tế và thương mại của Iran, bao gồm việc tạo điều kiện cho xuất khẩu dầu mỏ được nối lại.

Đối với Tehran, đây là cơ hội quan trọng để giảm bớt sức ép kinh tế sau nhiều năm chịu tác động từ các lệnh trừng phạt. Nền kinh tế Iran thời gian qua phải đối mặt với lạm phát cao, đồng nội tệ mất giá và tăng trưởng suy yếu. Việc khôi phục xuất khẩu dầu có thể giúp nước này cải thiện nguồn thu ngân sách và ổn định kinh tế trong nước.

Trong khi đó, Washington cũng đạt được một số mục tiêu trước mắt. Việc Eo biển Hormuz được mở lại góp phần giảm rủi ro đối với chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Thỏa thuận cũng giúp hạ nhiệt nguy cơ xung đột trực tiếp kéo dài giữa Mỹ và Iran, điều có thể kéo theo những hệ lụy lớn đối với khu vực và kinh tế thế giới.

Tuy nhiên, phần khó khăn nhất của tiến trình đàm phán vẫn còn ở phía trước.

Iran tiếp tục khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân và đồng ý thực hiện một số bước liên quan đến lượng uranium đã làm giàu. Song các vấn đề then chốt như giới hạn làm giàu uranium, cơ chế thanh sát quốc tế hay lộ trình kiểm soát chương trình hạt nhân vẫn sẽ phải được xử lý trong các vòng thương lượng tiếp theo.

Đây cũng là lý do khiến giới quan sát đưa ra những đánh giá khác nhau về thỏa thuận hiện nay.

Những người ủng hộ đối thoại cho rằng việc giảm căng thẳng và từng bước xây dựng lòng tin là điều kiện cần thiết để tiến tới một thỏa thuận toàn diện hơn. Theo cách nhìn này, các biện pháp kinh tế không chỉ giúp cải thiện tình hình trong nước của Iran mà còn tạo thêm động lực để Tehran tiếp tục gắn bó với tiến trình đàm phán.

Ngược lại, một số ý kiến cho rằng những lợi ích kinh tế mà Iran có thể nhận được trong ngắn hạn là khá rõ ràng, trong khi các nội dung phức tạp nhất liên quan đến chương trình hạt nhân vẫn chưa có lời giải cụ thể. Điều đó khiến không ít người hoài nghi về khả năng đạt được đột phá trong các cuộc đàm phán sắp tới.

Thực tế cho thấy chương trình hạt nhân không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn gắn với những tính toán chiến lược và an ninh của Iran. Trong nhiều năm qua, đây luôn là một trong những chủ đề khó đạt được đồng thuận nhất giữa Tehran và Mỹ và các nước phương Tây.

Bên cạnh đó, thỏa thuận mới cũng đang được theo dõi chặt chẽ tại Israel và các quốc gia vùng Vịnh. Đối với các nước này, việc căng thẳng hạ nhiệt là tín hiệu tích cực cho sự ổn định kinh tế và an ninh khu vực. Tuy nhiên, họ cũng quan tâm tới việc liệu các cuộc đàm phán sắp tới có thể tạo ra những cơ chế đủ hiệu quả để hạn chế các nguy cơ an ninh trong dài hạn hay không.

Điều đáng chú ý là sau nhiều tháng xung đột, những vấn đề cốt lõi trong quan hệ Mỹ - Iran vẫn cần được giải quyết thông qua con đường ngoại giao. Điều đó cho thấy dù sức ép quân sự có thể tạo động lực cho các bên quay lại bàn đàm phán, một giải pháp bền vững cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng đạt được đồng thuận về các lợi ích và quan ngại an ninh của mỗi bên.

Thỏa thuận hiện nay vì thế có thể được xem là một bước tiến quan trọng trong việc giảm căng thẳng trước mắt. Nhưng liệu nó có mở đường cho một tiến trình hòa dịu lâu dài hay chỉ là khoảng lặng tạm thời trước những vòng thương lượng khó khăn hơn vẫn là câu hỏi còn bỏ ngỏ.