Thỏa thuận ngừng bắn cục bộ Nga-Ukraine: 'Nhỏ mà có võ'

Thỏa thuận ngừng bắn cục bộ Nga-Ukraine ở Oleshky bắt đầu có hiệu lực từ 8h sáng 27/10 (giờ Việt Nam). (Nguồn: UNN)

Ngày 23/10, một thỏa thuận có quy mô một thành phố được công bố. Moscow và Kiev nhất trí ngừng bắn cục bộ quanh Oleshky, thành phố nằm ở bờ trái sông Dnipro, thuộc vùng Kherson của Ukraine, hiện do Nga kiểm soát. Khu vực này hiện còn khoảng 2.000 cư dân sinh sống, đã trải qua nhiều tháng không có điện, hệ thống sưởi và nước sinh hoạt.

Thỏa thuận quy định thời điểm bắt đầu cụ thể, vào 3 giờ sáng ngày 27/10 theo giờ Kiev, cùng một trình tự thực hiện rõ ràng: Rà phá bom mìn, đánh giá nhu cầu, chuyển hàng cứu trợ rồi sơ tán dân thường. Mỗi bên cũng có đầu mối chịu trách nhiệm được xác định cụ thể.

Thỏa thuận được thiết lập thông qua kênh liên lạc do Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump duy trì từ năm 2025 với nỗ lực đoàn tụ những trẻ em Ukraine bị chia cắt khỏi gia đình do xung đột.

Đáng chú ý, Thỏa thuận được công bố song song với thông tin về việc nối lại đàm phán ba bên giữa Nga-Ukraine và Mỹ, dự kiến diễn ra tại Abu Dhabi, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) trong nửa đầu tháng 11.

Theo Tạp chí Modern Diplomacy, thỏa thuận này mang dáng dấp của các thỏa thuận hiếm hoi mà Moscow và Kiev từng tuân thủ. Vì thế, nó có thể là khuôn mẫu hữu ích hơn cho tiến trình hòa bình so với các cuộc gặp cấp cao.

Nhỏ nhưng “có võ”

Theo Modern Diplomacy, phần lớn truyền thông viết về thỏa thuận Oleshky xem đây là một cử chỉ thiện chí trước khi các cuộc đàm phán thực chất bắt đầu. Tuy nhiên, nếu xem xét những gì đã diễn ra, có thể nhận thấy một quy luật: Các thỏa thuận được duy trì giữa Nga và Ukraine đều có phạm vi hẹp, nội dung cụ thể và có thể kiểm chứng; ngược lại, những thỏa thuận rộng lớn thường đổ vỡ.

Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen đã vận chuyển 32,8 triệu tấn lương thực qua 1.003 chuyến tàu trong hơn một năm, nhờ các nhóm phối hợp kiểm tra từng con tàu ở cả chiều đi và chiều về. Các cuộc trao đổi tù binh do UAE làm trung gian đã trải qua 27 vòng, đưa 8.537 người trở về.

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA) cũng đã làm trung gian cho bảy thỏa thuận ngừng bắn cục bộ, tạo điều kiện để các kỹ sư sửa chữa đường dây điện tại Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia. Thỏa thuận gần nhất được thực hiện vào tháng 9.

Đặt những kết quả này cạnh các thất bại sẽ thấy rõ sự tương phản. Thỏa thuận tạm ngừng tấn công cơ sở năng lượng trong 30 ngày hồi tháng 3/2025 đã âm thầm hết hiệu lực giữa những cáo buộc vi phạm. Thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng được công bố hồi tháng này thậm chí chưa bao giờ thực sự bắt đầu.

Những thỏa thuận thành công có bốn đặc điểm chung mà các thỏa thuận thất bại không có: Thứ nhất, phạm vi đủ hẹp để có thể xác định rõ ràng các vi phạm. Thứ hai, cả hai bên đều nhận được lợi ích cụ thể, có thể đo đếm. Thứ ba, có một bên thứ ba đứng ra điều phối quy trình và có uy tín cần phải bảo vệ. Thứ tư, những người trực tiếp thực hiện thỏa thuận là các chuyên gia kỹ thuật hoặc quan chức dân sự, nhờ đó việc triển khai không phụ thuộc hoàn toàn vào lòng tin giữa các tướng lĩnh quân đội.

Thỏa thuận ngừng bắn ở Oleshky đáp ứng ba trong bốn điều kiện trên. Phạm vi chỉ giới hạn ở một thị trấn trong vài ngày, vì vậy mọi vụ pháo kích nhằm vào đoàn xe cứu trợ đều có thể bị phát hiện trong vòng vài giờ. Moscow có cơ hội thể hiện hình ảnh “nhân đạo” của Nga và nhận được lời đánh giá tích cực từ Nhà Trắng. Trong khi đó, Kiev có thể đưa công dân của mình ra khỏi khu vực nguy hiểm. Bản thân người trung gian cũng có lợi ích cá nhân gắn với thành công của thỏa thuận.

Ngược lại, các thỏa thuận ngừng bắn trong lĩnh vực năng lượng có phạm vi quá rộng, thiếu cơ chế kiểm chứng và không có bên nào chịu trách nhiệm điều phối. Đó cũng chính là lý do mà những thỏa thuận này đổ vỡ.

Điểm yếu của thỏa thuận ngừng bắn ở Oleshky nằm ở điều kiện thứ tư: Cơ chế kiểm chứng. Nhiệm vụ giám sát được giao cho một “tổ chức truyền thông Mỹ độc lập” không nêu tên, thay vì Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC) hay Liên hợp quốc. Người được sơ tán có thể lựa chọn đến Nga hoặc Ukraine, nhưng chưa có thông tin về việc ai sẽ xác nhận rằng lựa chọn đó là tự nguyện. Đây chính là lỗ hổng có thể biến một hoạt động cứu trợ thành công cụ tuyên truyền, thậm chí dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng hơn.

Nhìn chung, bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào dọc chiến tuyến dài hơn 1.000 km cũng cần những cơ chế cụ thể để giảm nguy cơ đụng độ tại địa phương, giám sát độc lập, rà phá bom mìn theo trình tự và bảo đảm việc di chuyển dân thường an toàn. Khi Washington tìm cách thúc đẩy chấm dứt xung đột Ukraine, đây là phần việc không thể giải quyết chỉ bằng một thỏa thuận cấp cao. Oleshky, Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia và các hoạt động trao đổi tù binh do UAE điều phối đang cho thấy cách những cơ chế như vậy có thể vận hành, dù chưa hình thành một khuôn khổ rộng hơn.

Ba kịch bản với Oleshky

Thỏa thuận ngừng bắn cục bộ Nga-Ukraine ở Oleshky do Đệ nhất phu nhân Mỹ Melania Trump làm trung gian. (Nguồn: Facebook)

Thỏa thuận ngừng bắn ở Oleshky dù chưa đủ để chứng minh cách tiếp cận này có thể nhân rộng, nhưng kết quả của thỏa thuận sẽ cho thấy những cơ chế hợp tác quy mô nhỏ có thể đi xa đến đâu trong bối cảnh xung đột vẫn tiếp diễn. Modern Diplomacy đã dự đoán ba kịch bản có thể xảy ra tiếp theo với thoả thuận ngừng bắn này.

Khả năng lớn nhất là thỏa thuận thành công một lần, lệnh ngừng bắn nhìn chung được duy trì, bom mìn được rà phá, hàng cứu trợ đến nơi và vài trăm người được sơ tán. Một số vụ việc gây tranh cãi có thể xảy ra và các bên đổ lỗi cho nhau. Cả Nga và Ukraine đều tuyên bố mình góp phần tạo nên kết quả, sau đó kênh liên lạc dần im ắng.

Các cuộc đàm phán tại Abu Dhabi bắt đầu bằng những vấn đề lãnh thổ và bảo đảm an ninh, không có nhóm công tác nhân đạo trong chương trình nghị sự. Oleshky trở thành một chi tiết bên lề. Giả định then chốt của kịch bản này là Washington xem thỏa thuận như một thành công về quan hệ công chúng, thay vì một mô hình cần được nhân rộng.

Một kịch bản tiêu cực hơn là thỏa thuận đổ vỡ, hai bên tố cáo lẫn nhau khiêu khích và không tuân thủ thỏa thuận. Điều này dẫn đến việc các bên chỉ trích đối phương không đáng tin cậy tại bàn đàm phán ở Abu Dhabi. Kênh liên lạc giữa các cơ quan thanh tra nhân quyền, vốn là một trong những cơ chế hoạt động hiệu quả nhất trong xung đột, cũng bị tổn hại. Đối với các chính phủ châu Âu đang hỗ trợ Ukraine, điều này đồng nghĩa với việc mất đi cơ chế hợp tác hiếm hoi có thể làm nền tảng cho một thỏa thuận ngừng bắn trong tương lai.

Kịch bản tích cực nhất là thỏa thuận ngừng bắn Oleshky trở thành khuôn mẫu. Nếu thành công, thỏa thuận có thể dẫn tới một lệnh ngừng bắn cục bộ thứ hai tại các cộng đồng ven sông đang bị bao vây hoặc một vùng an toàn rộng hơn quanh Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia. Các nhà đàm phán cũng đưa một nhóm công tác nhân đạo thường trực vào chương trình nghị sự Abu Dhabi, do các cơ quan thanh tra nhân quyền điều phối, đồng thời công khai bên giám sát thứ ba.

Với kịch bản thứ ba này, kênh liên lạc cá nhân của Đệ nhất phu nhân Mỹ có thể phát triển thành một cơ chế thể chế, đồng thời cung cấp thêm bằng chứng cho các cuộc đàm phán cấp cao rằng những khoảng ngừng bắn có thể kiểm chứng thực sự có hiệu quả. Đây là con đường chậm nhất dẫn tới hòa bình, nhưng cũng là con đường duy nhất đã có mô hình thực tế để thử nghiệm.

Kịch bản này không phải là không có cơ sở. Ngày 26/10, trong buổi họp báo, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết, thỏa thuận ngừng bắn ở thành phố Oleshky hoàn toàn có thể tạo tiền lệ cho các khu vực khác vì mục đích nhân đạo.

Dù chưa phải là một khuôn mẫu hoàn chỉnh, nhưng thỏa thuận ngừng bắn ở Oleshky là phép thử để xem liệu cách thức đã giúp duy trì hoạt động vận chuyển ngũ cốc, trao đổi tù binh và sửa chữa thiết bị tại nhà máy điện hạt nhân có thể áp dụng cho vấn đề lãnh thổ hay không. Đây mới là vấn đề cốt lõi của xung đột.

Nếu thỏa thuận được duy trì, lập luận ủng hộ một tiến trình song song từ quy mô nhỏ lên sẽ khó bị bác bỏ, bởi một hội nghị thượng đỉnh không thể tạo ra cơ chế kiểm chứng, trong khi thỏa thuận Oleshky thì có thể. Những lời hứa lớn lao đã nhiều lần thất bại trong cuộc xung đột này. Các thỏa thuận nhỏ, cụ thể và có thể kiểm chứng mới là những thỏa thuận đứng vững. Có lẽ hòa bình phải bắt đầu từ chính những bước đi như vậy.