Thông thoáng thủ tục để thúc đẩy xác lập quyền bảo hộ sở hữu trí tuệ

Ảnh minh hoạ.

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 được thông qua vào tháng 12/2025, chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1/4/2026. Theo đánh giá của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, Luật Sở hữu trí tuệ mới hiện đang trong giai đoạn triển khai rất mạnh mẽ.

Tuy nhiên, để tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, lần sửa đổi năm 2026 này tập trung vào hai nhóm vấn đề chính. Một là, cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho việc đăng ký và xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Hai là, chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ, nhằm bảo đảm tính thống nhất, hiệu quả trong quản lý.

Các nội dung sửa đổi, bổ sung dự kiến giúp bãi bỏ 18 thủ tục hành chính, cắt giảm 5 điều kiện kinh doanh, trong đó có bãi bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp hay bãi bỏ thủ tục hành chính liên quan đến tổ chức giám định sở hữu trí tuệ. 

TIẾT KIỆM THỜI GIAN VÀ CHI PHÍ TUÂN THỦ 

Trong các cuộc thảo luận nghị trường tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vừa qua, một vấn đề được nhiều đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm là việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ tại Điều 201. Nếu trước đây hoạt động giám định sở hữu trí tuệ được kiểm soát thông qua các điều kiện đầu vào, thì khi những điều kiện này được bãi bỏ, trách nhiệm bảo đảm chất lượng hoạt động giám định sẽ phải được đặt vào cơ chế quản lý sau khi dịch vụ được cung cấp.

Do đó, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hải Phòng, cho rằng Luật cần xác lập nguyên tắc người giám định phải độc lập, không có lợi ích liên quan đến vụ việc; những trường hợp cụ thể phải từ chối giám định được giao Chính phủ quy định.

Đối với hồ sơ, dữ liệu điện tử, các dữ liệu được sử dụng trong quá trình giám định cần bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất và kiểm chứng. Điều quan trọng ở đây là trách nhiệm hậu kiểm của cơ quan quản lý nhà nước. Khi đã bỏ điều kiện đầu vào, cơ chế quản lý phải vận hành theo một chuỗi gồm thông báo, công khai, báo cáo, hậu kiểm và xử lý vi phạm. Trình tự, tần suất và phương thức hậu kiểm có thể giao Chính phủ quy định.

Đặc biệt, đối với việc xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ và giá trị thiệt hại, đại biểu đề nghị phân định rõ với pháp luật về giá, thẩm định giá, tránh hình thành một cơ chế định giá song song nhưng thiếu chuẩn mực thống nhất.

Trong khi đó, về hiệu lực hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp tại Điều 138, đại biểu Trần Đức Thuận, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An, dù tán thành, song cũng lưu ý Khoản 3 Điều này quy định việc chuyển nhượng chỉ có hiệu lực kể từ thời điểm cơ quan quản lý nhà nước ghi nhận sửa đổi văn bằng bảo hộ. Tuy nhiên, quy định chưa phân định rõ hiệu lực của hợp đồng giữa các bên với thời điểm chuyển giao quyền, có thể dẫn đến tranh chấp liên quan đến nghĩa vụ thanh toán và quyền đối với tài sản trong thời gian chờ hoàn tất thủ tục.

Do đó, đại biểu kiến nghị quy định rõ hợp đồng có hiệu lực giữa các bên theo thỏa thuận và quy định của pháp luật dân sự; trong khi thời điểm chuyển giao quyền được xác định theo pháp luật chuyên ngành. Đồng thời, cần làm rõ quyền, nghĩa vụ của các bên trong thời gian chờ cơ quan quản lý ghi nhận việc chuyển nhượng và quy định cụ thể thời hạn giải quyết thủ tục hành chính.

Từ những nội dung được thảo luận cho thấy việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ lần này không chỉ là câu chuyện cắt giảm 18 thủ tục hành chính hay 5 điều kiện kinh doanh. Đằng sau yêu cầu đơn giản hóa còn là bài toán thiết kế lại cách thức quản lý, trong đó Nhà nước giảm kiểm soát bằng điều kiện đầu vào nhưng phải tăng khả năng giám sát, kiểm chứng và xử lý vi phạm.

Với sở hữu trí tuệ, điều này càng quan trọng bởi đối tượng được bảo vệ chính là thành quả sáng tạo, chất xám và giá trị tài sản của người dân, doanh nghiệp. Mở rộng không gian kinh doanh cho dịch vụ giám định là cần thiết, nhưng niềm tin vào kết quả giám định cũng phải được bảo vệ tương xứng.

TẠO HÀNH LANG PHÁP LÝ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ THỐNG NHẤT 

Mỗi lần sửa đổi là mỗi lần thủ tục được đơn giản hóa, các điều kiện kinh doanh rườm rà được loại bỏ và tài sản trí tuệ được nâng cao giá trị để thúc đẩy thương mại hóa, tạo ra giá trị kinh tế, để tạo động lực cho các cá nhân và tổ chức tích cực xác lập quyền bảo hộ. 

Theo hướng đó, dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) năm 2026, nếu được thông qua, sẽ là một mảnh ghép quan trọng trong đồng bộ hệ thống pháp luật thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bởi thực thi nghiêm túc quyền sở hữu trí tuệ là tiền đề để doanh nghiệp tự nâng cấp và vươn ra thế giới; đồng thời, thúc đẩy nội lực tự nghiên cứu, tạo ra sáng chế. 

Trước đó, Luật Chuyển giao công nghệ sửa đổi năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/4/2026) đã tạo cơ sở pháp lý cho doanh nghiệp sử dụng tài sản trí tuệ như sáng chế, bí quyết công nghệ để góp vốn hoặc thế chấp.

Nghị định số 268/2025/NĐ-CP quy định chi tiết về đổi mới sáng tạo đã gắn liền văn bằng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ với điều kiện công nhận doanh nghiệp khoa học và công nghệ. Nhờ đó, các doanh nghiệp sở hữu tài sản trí tuệ sẽ được tiếp sức mạnh mẽ thông qua loạt chính sách ưu đãi về thuế, tiền thuê đất và cơ hội tiếp cận nguồn vốn từ Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia. 

Trong khi đó, Chương trình phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 theo Quyết định 2205/QĐ-TTg cũng đặt ra các hoạt động hỗ trợ trực tiếp như: kinh phí đăng ký bảo hộ sáng chế, nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp trong nước và quốc tế; tư vấn, đào tạo về quản trị tài sản trí tuệ; hỗ trợ tra cứu thông tin sáng chế phục vụ nghiên cứu và phát triển (R&D); cũng như hỗ trợ pháp lý khi doanh nghiệp gặp tranh chấp, vi phạm bản quyền/nhãn hiệu ở thị trường nội địa lẫn xuất khẩu.

Khi được Quốc hội thông qua, Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) năm 2026 được kỳ vọng sẽ tiếp tục hoàn thiện nền tảng pháp lý về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó đẩy mạnh xác lập quyền sở hữu trí tuệ.

Một hành lang pháp lý vừa thông thoáng về thủ tục, vừa chặt chẽ trong bảo hộ và thực thi quyền sẽ giúp chất xám của các chủ thể sáng tạo được bảo vệ, tài sản trí tuệ được khai thác hiệu quả và quyền lợi chính đáng được bảo đảm.

Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, đóng góp vào các mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn mới.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 45-2026 phát hành ngày 9/11/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-34-2026.html