Thu hẹp khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số

Khoảng cách giới không chỉ nằm ở kỹ năng số

Đối với phụ nữ, công nghệ mở ra nhiều cơ hội để tiếp cận tri thức, phát triển nghề nghiệp, kinh doanh trực tuyến và tham gia nhiều hơn vào các hoạt động kinh tế - xã hội. Thế nhưng, cũng chính trên không gian mạng, những rủi ro về lừa đảo, quấy rối, xâm phạm dữ liệu cá nhân hay bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ đang ngày càng trở nên tinh vi hơn.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định phát triển nguồn nhân lực số, nâng cao kỹ năng số cho người dân là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để xây dựng xã hội số toàn diện. Tinh thần "không để ai bị bỏ lại phía sau" không chỉ dừng ở việc bảo đảm mọi người đều có cơ hội tiếp cận công nghệ, mà còn bao hàm yêu cầu mọi người dân phải có đủ năng lực để sử dụng công nghệ một cách an toàn.

Chuyên gia chia sẻ về khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số tại Sự kiện tổng kết dự án “Xây dựng không gian số an toàn cho thanh niên Việt Nam”

Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số vẫn đang hiện hữu. Theo nghiên cứu "Khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số của thanh niên Việt Nam" do Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) thực hiện, mặc dù có tới 99,2% thanh niên được khảo sát sở hữu điện thoại thông minh và dành trung bình từ 5 - 8 giờ mỗi ngày trên môi trường số, nữ giới vẫn có xu hướng yếu thế hơn trong nhiều kỹ năng bảo vệ bản thân. Chẳng hạn, tỷ lệ nam giới sử dụng xác thực hai lớp đạt 71%, trong khi ở nữ giới là 58%; 62% nam giới thường xuyên điều chỉnh cài đặt quyền riêng tư trên tài khoản cá nhân, cao hơn đáng kể so với mức 50% ở nữ giới.

Những con số này cho thấy khoảng cách giới trong môi trường số hiện nay không còn nằm chủ yếu ở khả năng tiếp cận công nghệ, mà đang chuyển sang khoảng cách về năng lực sử dụng công nghệ một cách an toàn, chủ động và hiệu quả. Khi kỹ năng nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân hay ứng phó với các tình huống mất an toàn trên không gian mạng còn hạn chế, phụ nữ và trẻ em gái dễ trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo trực tuyến, quấy rối, phát tán hình ảnh trái phép hoặc bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ.

Theo TS. Lê Hồng Việt, Học viện Phụ nữ Việt Nam, khoảng cách giới trong năng lực số vẫn là một trong những nguyên nhân làm gia tăng nguy cơ mất an toàn trên môi trường mạng. Bên cạnh đó, sự thiếu tự tin, những định kiến văn hóa và tâm lý e dè khi tiếp cận công nghệ cũng khiến không ít phụ nữ gặp khó khăn trong việc nhận diện, ứng phó hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ khi trở thành nạn nhân của các hành vi xâm hại trên không gian mạng. Thu hẹp khoảng cách này không chỉ dừng ở việc trang bị kỹ năng số mà cần tạo dựng một môi trường số an toàn, bình đẳng và có cơ chế hỗ trợ hiệu quả cho phụ nữ.

Chị Mai Quỳnh Anh, Quản lý chương trình tại TUVA Communication, đại diện dự án Nhà Nhiều Cột (chiến dịch truyền thông nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi đối với các khuôn mẫu giới), cho rằng những định kiến giới vốn tồn tại trong đời sống đang tiếp tục được tái tạo trên không gian số thông qua các nội dung truyền thông, quảng cáo và mạng xã hội. Khi những hình ảnh như phụ nữ gắn với công việc chăm sóc gia đình, còn nam giới gắn với vai trò lãnh đạo liên tục được lặp lại, các khuôn mẫu giới dần được mặc định là “điều hiển nhiên” và tiếp tục ảnh hưởng đến cách xã hội nhìn nhận vai trò giới. Khi đó, môi trường số không chỉ phản chiếu các bất bình đẳng ngoài đời thực mà còn có thể khuếch đại chúng nhờ tốc độ lan truyền của mạng xã hội và các thuật toán. Vì vậy, thu hẹp khoảng cách giới trong an toàn số cần bắt đầu từ việc nhận diện những định kiến đang tồn tại trong chính các sản phẩm truyền thông và trong cách mỗi người ứng xử trên không gian mạng.

Không chỉ dạy phụ nữ tự bảo vệ mình

Trong một môi trường số ngày càng phức tạp, trách nhiệm bảo đảm an toàn không thể chỉ đặt lên vai mỗi cá nhân, đặc biệt là phụ nữ - nhóm đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ hơn trên không gian mạng. Theo TS. Lê Hồng Việt, để bảo đảm an toàn cho phụ nữ trên không gian mạng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ nâng cao năng lực số và kỹ năng an toàn số cho phụ nữ, hoàn thiện hành lang pháp lý về phòng, chống bạo lực trên không gian mạng, đến tăng cường truyền thông, giáo dục cộng đồng và xây dựng các cơ chế hỗ trợ nạn nhân. Đây không chỉ là yêu cầu của quá trình chuyển đổi số mà còn là giải pháp quan trọng nhằm thúc đẩy bình đẳng giới và phát triển bền vững.

Nhiều sáng kiến đang được triển khai nhằm nâng cao kỹ năng an toàn số. Ảnh: NNC

Chị Mai Quỳnh Anh cho rằng việc thay đổi nhận thức xã hội cũng quan trọng không kém việc trang bị kỹ năng. Những người làm truyền thông cần chủ động nhận diện các "khuôn mẫu giới" trong nội dung, hình ảnh và thông điệp, từ đó xây dựng các sản phẩm truyền thông bao trùm, tôn trọng sự đa dạng và góp phần tạo dựng một môi trường số an toàn hơn cho tất cả mọi người.

Không chỉ dừng ở các khuyến nghị, nhiều sáng kiến thiết thực cũng đang được triển khai nhằm nâng cao năng lực an toàn số. Hiệp hội An ninh mạng quốc gia và nền tảng Chongluadao.vn đã phối hợp xây dựng Cẩm nang An toàn số gồm 5 học phần về nhận diện rủi ro trên không gian mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng, chống lừa đảo trực tuyến, ứng phó với các sự cố an ninh mạng và xây dựng chiến lược an toàn thông tin cho tổ chức.

Ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia cho biết xây dựng không gian số an toàn không phải là trách nhiệm của riêng một cơ quan, tổ chức hay doanh nghiệp, mà cần sự chung tay của toàn xã hội.

Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và xây dựng các công cụ hỗ trợ, nhiều chuyên gia cũng cho rằng cần đưa giáo dục kỹ năng số và kỹ năng an toàn số trở thành một nội dung thường xuyên trong nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp và cộng đồng. Đặc biệt, các chương trình đào tạo cần lồng ghép góc nhìn bình đẳng giới, giúp người học không chỉ biết cách bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện các hình thức lừa đảo trực tuyến mà còn nhận biết, ứng phó với các hành vi bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.