Thu hẹp khoảng cách giữa kỳ vọng của doanh nghiệp với năng lực của cử nhân trẻ

Sinh viên BUV. Ảnh: NTCC.

Theo Báo cáo Nâng tầm Nhân lực Việt Nam 2026, năng lực số là điểm sáng duy nhất, trong khi 6 năng lực khác của cử nhân trẻ chưa đáp ứng kỳ vọng. Đáng chú ý, thái độ, sự bền bỉ, khả năng quản lý thời gian và tư duy phản biện đang là những khoảng cách cần thu hẹp.

Vẫn còn khoảng cách

Mới đây, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) phối hợp cùng Decision Lab công bố Báo cáo “Nâng tầm Nhân lực Việt Nam 2026: Sinh viên ra trường liệu đã sẵn sàng để thành công trong một thế giới đầy cơ hội mới?”. Dựa trên khảo sát 375 doanh nghiệp trong và ngoài nước đang hoạt động tại Việt Nam, Báo cáo làm rõ khoảng cách giữa năng lực của sinh viên mới tốt nghiệp và kỳ vọng của nhà tuyển dụng.

Báo cáo cho thấy, cả bảy nhóm năng lực đều được 74%-86% nhà tuyển dụng đánh giá là quan trọng. Dù vậy, khi xem xét cách cử nhân mới thực sự làm việc, sáu năng lực vẫn chưa đáp ứng yêu cầu.

Theo ông Paul Bennett - Giám đốc Điều hành Khối Marketing và Tuyển sinh (BUV), trong 7 nhóm năng lực được doanh nghiệp đánh giá, năng lực áp dụng công nghệ là nhóm duy nhất sinh viên mới ra trường cơ bản đáp ứng kỳ vọng. Tuy nhiên, 94% nhà tuyển dụng cho biết đang đòi hỏi cao hơn về năng lực số và trí tuệ nhân tạo so với hai, ba năm trước.

Khoảng cách lớn nhất nằm ở năng lực quản lý thời gian, với chênh lệch 26 điểm phần trăm giữa mức độ quan trọng và mức độ thể hiện thực tế. Tiếp đến là năng lực giải quyết vấn đề, với khoảng cách 23 điểm phần trăm. Năng lực giao tiếp và thích ứng có khoảng cách lần lượt 12 và 11 điểm phần trăm. Riêng năng lực số nhỉnh hơn kỳ vọng 3 điểm phần trăm.

Ông Paul Bennett cho rằng, những hạn chế này bộc lộ rõ khi cử nhân mới gặp công việc gấp, thông tin chưa đầy đủ hoặc phải phối hợp với nhiều người. Theo yêu cầu của doanh nghiệp, người lao động không chỉ hoàn thành nhiệm vụ, mà phải giữ cam kết, chủ động báo cáo khi có nguy cơ chậm tiến độ và đề xuất phương án xử lý thay vì chờ hướng dẫn chi tiết.

Điều doanh nghiệp kỳ vọng ở người trẻ

Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương tham dự Ngày hội việc làm. Ảnh: NTCC.

Với lao động trẻ mới ra trường hoặc ít kinh nghiệm, bà Ngô Thị Ngọc Lan - Giám đốc Điều hành Navigos Search – cho rằng, doanh nghiệp không đặt nặng chuyên môn hay kinh nghiệm bằng thái độ làm việc. Hai yếu tố được đặc biệt coi trọng là khả năng gắn bó lâu dài và sự bền bỉ khi đối mặt với khó khăn.

Nhiều doanh nghiệp gặp tình trạng nhân sự trẻ mới làm việc vài ngày đã nghỉ, chưa kịp tích lũy kinh nghiệm hoặc đóng góp cho tổ chức. Một số người dễ nản lòng khi gặp nhiệm vụ khó, lựa chọn bỏ cuộc hoặc chuyển sang nơi làm việc khác thay vì tìm cách giải quyết vấn đề.

“Resilience” – khả năng bền bỉ, kiên trì vượt qua khó khăn – vì thế trở thành một trong những phẩm chất doanh nghiệp mong đợi ở người trẻ. Theo bà Lan, sau thái độ và sự bền bỉ mới là câu chuyện về kỹ năng giải quyết vấn đề.

Một biểu hiện khác cho thấy, khoảng cách giữa kỳ vọng của doanh nghiệp và năng lực thực tế của người lao động trẻ là khả năng quản lý thời gian. Điều này thể hiện ngay từ những việc nhỏ nhất, như tuân thủ giờ làm việc và giờ họp. “Công việc bắt đầu từ 8h, nhưng có khi 8h05, 8h10, thậm chí 8h30 mới thấy các bạn trẻ đến”- bà Lan chia sẻ.

Giám đốc Điều hành Navigos Search nhấn mạnh, quản lý thời gian không đơn thuần là sắp xếp lịch trình, mà còn thể hiện ý thức trách nhiệm và khả năng lập kế hoạch. Người lao động cần xác định việc nào quan trọng để ưu tiên, đồng thời chủ động hoàn thành những cam kết đã đưa ra. Nếu không kiểm soát được thời gian của bản thân, họ khó bảo đảm tiến độ và chất lượng công việc.

Bên cạnh thái độ, sự bền bỉ và quản lý thời gian, kỹ năng giải quyết vấn đề cũng là yêu cầu quan trọng của doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo bà Lan, không ít người trẻ còn lúng túng khi xử lý những tình huống thực tế, đặc biệt khi gặp vấn đề chưa từng trải qua.

Thay vì chủ động tìm hiểu, phân tích và đề xuất phương án, một số người có xu hướng hỏi ngay cấp trên cách làm hoặc đổ lỗi cho hoàn cảnh. Điều này cho thấy hạn chế về tư duy phản biện và khả năng xác định bản chất vấn đề.

Khi tiếp nhận một tình huống, điều quan trọng không phải là vội vàng đưa ra giải pháp, mà cần thu thập thông tin, tìm hiểu các khía cạnh liên quan và đặt câu hỏi để xác định nguyên nhân thực sự.

“Nếu chỉ tiếp nhận thông tin một chiều, thiếu khả năng phân tích và phản biện, người lao động dễ đưa ra phương án xử lý hời hợt, không giải quyết được gốc rễ vấn đề” – bà Lan lưu ý.

Kinh nghiệm và kiến thức chuyên môn vẫn có vai trò quan trọng, nhưng theo Giám đốc Điều hành Navigos Search, người trẻ cần chủ động học hỏi, tích lũy trải nghiệm và rèn luyện khả năng tư duy độc lập. Công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ tìm kiếm câu trả lời, song không thể thay thế hoàn toàn quá trình tự phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định phù hợp với bối cảnh thực tế.

Theo bà Lan, kỳ vọng của doanh nghiệp đối với người lao động cũng có sự khác biệt tùy theo kinh nghiệm. Với ứng viên đã có kinh nghiệm, nhà tuyển dụng thường quan tâm đến năng lực chuyên môn, những công việc từng đảm nhiệm, khả năng đáp ứng yêu cầu vị trí, mức lương và sự phù hợp với văn hóa tổ chức. Với người trẻ mới ra trường, thái độ, tinh thần trách nhiệm, khả năng thích nghi và sự kiên trì lại có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế chỉ có thể thu hẹp khi người trẻ chủ động thay đổi từ những điều cơ bản: đúng giờ, giữ cam kết, không ngại khó, biết đặt câu hỏi và kiên trì tìm giải pháp. Đây cũng là nền tảng để họ từng bước nâng cao năng lực chuyên môn, đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp và phát triển nghề nghiệp lâu dài.

Doanh nghiệp không nên thờ ơ

Tân cử nhân Trường Đại học Ngoại thương trong ngày nhận bằng tốt nghiệp.

Đề cập đến một số vấn đề, ông Lê Quốc Vinh - Chủ tịch Hội đồng quản trị, kiêm Tổng Giám đốc Le Group – nhìn nhận, trường học thường mang tính chuyên môn, còn ở doanh nghiệp, là những tình huống bất ngờ, chẳng hạn như: khách hàng bác bỏ toàn bộ ý tưởng hay deadline đã sát nút. Do đó, kỹ năng xử lý những tình huống này khó dạy trên giảng đường mà cần môi trường thực tế.

Ông Vinh chia sẻ, tại công ty của ông, 15-20% nhân sự trẻ được tuyển đến từ chính các thực tập sinh. Thực tế, nhiều doanh nghiệp còn thờ ơ, họ chỉ chờ tuyển người giỏi nhất mà không góp phần giúp nhà trường đào tạo ra những người mình cần.

Ở góc nhìn khác, bà Nguyễn Thị Thu Anh - thành viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển Nhân lực - cho rằng, không phải người trẻ nào cũng thiếu năng lực giải quyết vấn đề hay thiếu trách nhiệm. Dẫn ví dụ để phân biệt giữa kỹ năng và năng lực: Một giáo viên mới ra trường có thể dùng công nghệ để soạn giáo án rất đẹp, đó là kỹ năng, nhưng tổ chức giờ dạy với giáo án ấy sao cho hiệu quả, giúp cả lớp cùng tiến bộ, đó mới là năng lực.

“Song, điều quan trọng hơn là giáo án đó được triển khai như thế nào trên lớp, làm sao phát hiện học sinh gặp khó khăn, tạo động lực và bảo đảm sự tiến bộ của từng học sinh. Đó là năng lực giải quyết vấn đề” - bà Thu Anh phân tích.

Từ góc độ này, bà cho rằng, công nghệ có thể giúp người lao động tăng tốc độ hoàn thành công việc, nhưng để tạo ra chất lượng và giá trị thực tế, người lao động cần có khả năng vận dụng kiến thức, đánh giá tình huống và lựa chọn phương án phù hợp. Đây cũng là yêu cầu ngày càng rõ trong bối cảnh AI đang tác động trực tiếp đến thị trường lao động.