Thu hồi đất phải gắn với chỗ ở ổn định và sinh kế lâu dài

Đại biểu Lê Hữu Trí - Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hò. Ảnh: Media Quốc hội.

Sáng 29/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một trong những nội dung được nhiều đại biểu tập trung phân tích, từ điều kiện sống tại nơi ở mới đến khả năng duy trì việc làm, thu nhập sau thu hồi đất.

Cụ thể hóa điều kiện sống tại nơi tái định cư

Đại biểu Dương Khắc Mai - Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng thống nhất với định hướng chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người dân, ưu tiên tái định cư tại chỗ và bảo đảm điều kiện sinh hoạt phù hợp với phong tục, tập quán.

Để thực hiện được định hướng này, đại biểu đề nghị làm rõ phương pháp đánh giá điều kiện tương đương giữa nơi ở mới và nơi ở cũ. Việc đánh giá cần tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và duy trì sinh hoạt cộng đồng, cùng với các điều kiện về nhà ở, hạ tầng.

Đại biểu kiến nghị giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá và trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư. Qua đó, yêu cầu bảo đảm cuộc sống của người dân có căn cứ cụ thể để tổ chức thực hiện và kiểm tra kết quả.

Đại biểu Lê Hữu Trí - Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa phân tích, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tác động trực tiếp đến đời sống nhân dân, đồng thời là lĩnh vực phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện phức tạp, kéo dài.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị cụ thể hóa tiêu chí nơi ở mới ‘bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ’ bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và kế sinh nhai. Khu tái định cư phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân Khu tái định cư cần được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân. Theo đại biểu, trách nhiệm vẫn phải được tiếp tục thực hiện nếu người dân chưa ổn định chỗ ở và chưa có điều kiện tạo thu nhập lâu dài.

Đối với đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư, được sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ, ông Trí đề nghị cơ chế bồi thường phải xem xét nguồn gốc, quá trình sử dụng và tác động thực tế của việc thu hồi, tránh đánh giá đơn thuần theo tên loại đất trên giấy tờ. "Không thể chỉ nhìn vào tên gọi, mục đích sử dụng đất trên giấy tờ mà chưa đánh giá đầy đủ hoàn cảnh và nguy cơ mất sinh kế của người dân," đại biểu cho hay.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ quyền của người sử dụng đất trong thời gian dự án mới được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa có quyết định thu hồi đất. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế bồi thường, hỗ trợ bằng đất ở, nhà ở hoặc hình thức phù hợp khác theo điều kiện thực tế và quy định pháp luật.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng. Ảnh: Media Quốc hội.

Đánh giá khả năng phục hồi sinh kế của từng nhóm dân cư

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng lưu ý, điều tra thu nhập trước thu hồi đất mới chỉ cho biết điều kiện sống ban đầu. Để đánh giá hiệu quả chính sách, cần xem xét khả năng khôi phục nguồn sống của người dân sau khi giao đất.

Đại biểu Nga phân tích các tình huống khác nhau: nông dân có chỗ ở mới nhưng thiếu đất canh tác; hộ buôn bán được bồi thường tài sản nhưng mất địa điểm kinh doanh; lao động lớn tuổi nhận hỗ trợ chuyển nghề nhưng khó tìm công việc phù hợp.

Vì vậy, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần xác định nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu, đặc biệt là hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Theo đại biểu, khó áp dụng chung một mức thu nhập hoặc thời hạn hỗ trợ cho mọi trường hợp, nhưng luật cần xác lập trách nhiệm tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế.

Cùng quan tâm đến việc đánh giá thu nhập, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (đoàn Cần Thơ) đề nghị khảo sát trước khi phê duyệt phương án bồi thường phải phản ánh đúng thực tế sản xuất, kinh doanh. Với hộ trồng cây lâu năm, nuôi trồng thủy sản hoặc kinh doanh nhỏ, nguồn thu biến động theo mùa vụ là yếu tố cần được tính đến.

Đại biểu đề nghị UBND cấp tỉnh tổ chức theo dõi việc làm, thu nhập và điều kiện sống sau thu hồi đất. Nếu người dân chưa ổn định sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi, cần có biện pháp thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung.

Minh bạch giá bồi thường, kiểm soát quá trình định giá

Cũng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Bình Tân - Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau đề nghị quy định chặt chẽ hơn về bồi thường, hỗ trợ, bởi đây là vấn đề ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân và sự đồng thuận khi triển khai dự án.

Đại biểu cho rằng dự thảo chưa quy định mức bồi thường tối thiểu để bảo đảm tương quan hợp lý với giá trị thực tế của đất, khả năng tạo lập chỗ ở mới và điều kiện khôi phục sinh kế.

Do đó, cần làm rõ mức bồi thường tối thiểu, bảo đảm tương quan hợp lý với giá trị thực tế của đất, khả năng tạo lập chỗ ở và khôi phục sinh kế. Các căn cứ tính giá, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và phương án hỗ trợ phải được công khai để người dân tiếp cận, phản hồi và đề nghị xem xét khi có căn cứ cho rằng chưa phù hợp, đại biểu kiến nghị.