Thư Lâm hiện thực hóa Nghị quyết số 80-NQ/TƯ bằng không gian tinh hoa làng nghề

Khi nghị quyết “chạm” vào làng nghề

Sáng đầu tháng 3, trong tiếng trống hội rền vang, không gian làng mộc Thiết Úng - vùng lõi nghề truyền thống của xã Thư Lâm bừng lên sắc nâu trầm ấm của gỗ. Những bức tượng gỗ, tượng Phật, tượng linh vật, bàn ghế, tranh gỗ… xếp thành dãy dài như cuộc đối thoại lặng lẽ giữa quá khứ và hiện tại.

Những tác phẩm từ gỗ được người thợ làng nghề gỗ Vân Hà, xã Thư Lâm tạo dựng đặc sắc, độc, lạ. Ảnh: Đỗ Phong

Ít ai biết rằng, từ tên gọi cổ phường Xa Lập, làng Thiết Úng đã nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ hàng trăm năm. Thời Nguyễn, nghệ nhân trong làng từng được triệu vào kinh đô tham gia xây dựng cung điện, lăng tẩm; nhiều người được ban sắc phong “Cửu phẩm bá hộ”. Từ những phố nghề của kinh thành Thăng Long xưa, sản phẩm của làng hôm nay đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành và xuất khẩu ra thị trường quốc tế.

Nhưng nếu chỉ dừng ở tự hào truyền thống, làng nghề khó có thể đi xa. Điều đáng nói là Thư Lâm đang lựa chọn một cách đi khác, đó là đặt làng nghề vào tổng thể phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TƯ về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết không chỉ nêu phương hướng, mà xác định rõ chỉ tiêu, nguồn lực, hạ tầng và nhân lực cho phát triển văn hóa. Tinh thần “đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển” được cụ thể hóa bằng yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa và tăng dần theo thực tiễn. Với một xã, việc hiện thực hóa tinh thần ấy không phải bằng những con số lớn, mà bằng sự chủ động quy hoạch và tổ chức không gian văn hóa làng nghề.

Các gian hàng tại “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm lần thứ I” thu hút nhiều du khách. Ảnh: Phong Đỗ

Đặc biệt, mới đây xã Thư Lâm xây dựng chương trình “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm lần thứ I” thu hút hàng trăm du khách đến tham dự. Phó Chủ tịch UBND xã Thư Lâm Lại Mạnh Cường nhấn mạnh: “Chúng tôi xác định làng nghề không chỉ là lĩnh vực kinh tế, mà là hạ tầng văn hóa quan trọng của địa phương. Việc tổ chức không gian trưng bày, tuyến phố giới thiệu sản phẩm, khu trải nghiệm… chính là bước cụ thể hóa quan điểm phát triển văn hóa gắn với thiết chế và môi trường văn hóa lành mạnh”.

Điều đó thể hiện ở hàng loạt việc làm cụ thể của xã Thư Lâm, như: Quy hoạch chợ nguyên liệu gỗ; xây dựng khu sản xuất, trưng bày sản phẩm; định hướng hình thành trung tâm thiết kế sáng tạo; khuyến khích các cơ sở tham gia chương trình OCOP; ứng dụng chuyển đổi số trong quảng bá, giới thiệu sản phẩm. Làng nghề không còn sản xuất tự phát, mà từng bước tham gia vào hệ sinh thái công nghiệp văn hóa ở quy mô địa phương.

Trong khuôn khổ chương trình “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm lần thứ I”, 19 nghệ nhân tiêu biểu được vinh danh. Khoảnh khắc những người thợ tóc đã bạc bước lên sân khấu nhận hoa không chỉ là sự tri ân, mà là một thông điệp: Phát triển văn hóa phải bắt đầu từ việc tôn vinh và phát huy nguồn nhân lực - một trong ba thành tố then chốt mà Nghị quyết số 80-NQ/TƯ nhấn mạnh.

Các gian hàng với những tác phẩm đặc sắc được trung bày. Ảnh: Phong Đỗ

Nghệ nhân Nguyễn Văn Truyền hơn 40 năm gắn bó với nghề, xúc động nói: “Chúng tôi làm nghề vì yêu tổ nghề, yêu quê hương. Nay được xã quan tâm, tổ chức không gian lớn như thế này, chúng tôi càng thấy trách nhiệm giữ nghề cho con cháu”.

Giữ nghề, nhưng không bảo thủ. Dọc các gian trưng bày, nhiều sản phẩm mang hơi thở mới, kết hợp hoa văn truyền thống với thiết kế hiện đại; tích hợp mã QR truy xuất nguồn gốc; tham gia đánh giá, phân hạng OCOP. Đó là cách Thư Lâm xử lý hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại – một “quan hệ nội tại của văn hóa” mà Nghị quyết số 80-NQ/TƯ yêu cầu phải được giải quyết bằng tư duy biện chứng.

Không gian văn hóa làng nghề gắn với những câu chuyện về từng tác phẩm được kể với du khách. Ảnh: Phong Đỗ

Trong dòng người tham quan không gian “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm”, gian hàng của nhóm chủ cơ sở trẻ 9X thu hút sự chú ý bởi cách trưng bày khác biệt. Không chỉ bày sản phẩm hoàn thiện, họ chủ ý tái hiện toàn bộ quá trình đục đẽo - từ khúc gỗ thô mộc ban đầu đến khi thành hình một pho tượng hay một bức phù điêu tinh xảo.

Anh Nguyễn Chu Quảng, sinh năm 1996, chủ một cơ sở của "Không gian văn hóa làng nghề nhân", xã Thư Lâm chia sẻ: “Chúng tôi không muốn khách chỉ nhìn thấy sản phẩm cuối cùng rồi hỏi giá bao nhiêu. Điều chúng tôi muốn là họ hiểu để có một tác phẩm, người thợ phải chọn gỗ như thế nào, phơi bao lâu, đục từng lớp ra sao. Khi hiểu quy trình, họ sẽ trân trọng giá trị lao động và văn hóa đằng sau sản phẩm”.

Không gian văn hóa về làng nghề được tái hiện thu hút đông đảo du khách. Ảnh: Chu Quảng

Ở gian hàng ấy, người trẻ không đứng bán hàng theo cách thông thường. Họ trở thành “người kể chuyện” về nghề. Câu chuyện bắt đầu từ thớ gỗ - thứ vật liệu tưởng chừng thô ráp và kết thúc ở những đường chạm uyển chuyển, nơi rồng phượng, hoa lá như đang chuyển động. Một du khách cầm thử hai mẫu ngọc am, bách xanh và gỗ mít, lắng nghe chủ gian hàng phân tích sự khác biệt về vân, độ cứng, độ bền, mùi hương gỗ. “Chúng tôi nghĩ, quảng bá sản phẩm không chỉ là quảng cáo. Đó là truyền tải văn hóa làng nghề đến người tiêu dùng. Khi họ hiểu văn hóa, họ sẽ trở thành người đồng hành, chứ không chỉ là khách mua hàng”, anh Nguyễn Chu Quảng nói thêm.

Cách làm của những chủ cơ sở 9X cho thấy một bước chuyển quan trọng, làng nghề không chỉ bảo tồn kỹ thuật truyền thống, mà còn đổi mới cách tiếp cận thị trường. Sản phẩm không còn là món hàng đơn lẻ, mà là kết tinh của lịch sử, kỹ năng, tâm huyết và bản sắc. Ở góc độ sâu xa hơn, gian hàng ấy chính là minh họa sinh động cho chiến lược phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TƯ. Bởi, tham quan các gian hàng “Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm lần thứ I”, du khách cảm nhận rõ nét ở đây, nghị quyết không nằm trên giấy, mà nó hiện diện trong từng bước quy hoạch, từng sản phẩm được nâng tầm, từng người thợ được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển.

Chiến lược văn hóa từ làng nghề

Nếu phần trưng bày là sự khẳng định quá khứ và năng lực hiện tại, thì khu trải nghiệm học sinh lại mở ra chiều sâu của một chiến lược dài hạn, phát triển văn hóa bắt đầu từ con người và quay trở lại phục vụ con người.

Những tác phẩm đồ gỗ đặc sắc được trưng bày. Ảnh: Chu Quảng

Hàng trăm học sinh từ các trường tiểu học và THCS trên địa bàn đã đến tham quan, trải nghiệm. Các em không chỉ nghe giới thiệu lịch sử làng nghề, mà còn trực tiếp quan sát nghệ nhân chọn gỗ, tạo phôi, chạm khắc, đánh bóng. Dưới sự hướng dẫn tận tình, nhiều em được thử cầm đục, tự tay chạm những đường nét đầu tiên. Âm thanh đục gõ trên thân gỗ hòa cùng tiếng cười trong trẻo. Có em rụt rè, có em mạnh dạn đặt câu hỏi liên tục. Những ánh mắt ấy phản chiếu một điều rất rõ: Văn hóa khi được “chạm” vào sẽ trở nên sống động và gần gũi.

Du khách được trải nghiệm quá trình đục đẽo để có một tác phẩm đồ gỗ đặc sắc. Ảnh: Phong Đỗ

Nghị quyết số 80-NQ/TƯ nhấn mạnh, xây dựng con người là trung tâm, cốt lõi của phát triển văn hóa; đồng thời triển khai hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới. Ở Thư Lâm, hệ giá trị ấy không được truyền đạt bằng những khẩu hiệu khô cứng, mà được lồng ghép trong chính quá trình lao động thủ công: Sự nhẫn nại, tính kỷ luật, lòng tự trọng nghề nghiệp và ý thức giữ chữ tín.

Phó Chủ tịch UBND xã Lại Mạnh Cường chia sẻ sâu hơn về định hướng này: “Chúng tôi coi không gian làng nghề là một ‘lớp học mở’. Ở đó, các em học sinh được giáo dục bằng trải nghiệm thực tế. Khi các em hiểu rằng để hoàn thiện một sản phẩm phải mất hàng tuần, hàng tháng lao động nghiêm túc, các em sẽ hiểu giá trị của sự kiên trì và trách nhiệm. Đó chính là xây dựng con người – mục tiêu cốt lõi mà Nghị quyết 80 đặt ra”.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Lại Mạnh Cường, xã đang xây dựng kế hoạch dài hạn phát triển văn hóa gắn với làng nghề theo các nhóm giải pháp. Đó là củng cố hạ tầng văn hóa. Không gian trưng bày, khu trải nghiệm sẽ được duy trì thường xuyên, từng bước hoàn thiện thành điểm đến văn hóa – du lịch. “Hạ tầng văn hóa không chỉ là nhà văn hóa hay sân vận động, mà còn là những không gian lưu giữ ký ức và sáng tạo”, Phó Chủ tịch UBND xã Lại Mạnh Cường nhấn mạnh.

Các em học sinh tại xã Thư Lâm trải nghiệm các khâu đục đẽo từ những thớ gỗ làng nghề. Ảnh: Hồng Sinh

Kế đó xã sẽ tập trung phát triển nguồn nhân lực văn hóa. Xã phối hợp với các nghệ nhân mở lớp truyền nghề, khuyến khích thế hệ trẻ học nghề bài bản; đồng thời tạo điều kiện để thợ trẻ tham gia các cuộc thi thiết kế, nâng cao tay nghề. Đây là cách cụ thể hóa yêu cầu của Nghị quyết số 80-NQ/TƯ về nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa, đặc biệt ở cấp cơ sở; thúc đẩy sáng tạo và hội nhập. Bên cạnh việc giữ gìn hoa văn truyền thống, xã định hướng xây dựng trung tâm thiết kế sáng tạo, ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, kết nối thị trường trực tuyến. “Giữ truyền thống không có nghĩa là khép kín. Chúng tôi muốn sản phẩm của Thư Lâm mang hồn Việt nhưng đủ sức cạnh tranh trong môi trường hiện đại”, Phó Chủ tịch xã Lại Mạnh Cường khẳng định.

Những tác phẩm gỗ đặc sắc qua bàn tay người thợ Thư Lâm. Ảnh: Phong Đỗ

Nổi bật, Thư Lâm sẽ xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Phát triển làng nghề đi đôi với bảo đảm vệ sinh môi trường, trật tự xây dựng, giữ gìn nếp sống văn minh. “Văn hóa phải điều tiết phát triển. Nếu chạy theo lợi nhuận mà đánh mất môi trường và bản sắc thì sẽ không bền vững”, Phó Chủ tịch UBND xã Lại Mạnh Cường nói.

Trong định hướng phát triển của xã Thư Lâm, có thể thấy rõ sự chuyển biến từ tư duy “làm nghề để sống” sang “làm nghề để phát triển”. Làng nghề không chỉ là nơi sản xuất, mà là không gian kết tinh hệ giá trị cộng đồng. Nghệ nhân Nguyễn Văn Truyền tâm sự: “Ngày xưa chúng tôi chỉ mong có việc làm, có thu nhập. Nay chính quyền quan tâm đến việc giữ nghề, quảng bá nghề, chúng tôi thấy nghề của mình được trân trọng hơn”. Sự trân trọng ấy lan sang thế hệ trẻ. Em Ngô Đắc Bảo Duy, học sinh lớp 7A11, Trường THCS Thụy Lâm nói sau buổi trải nghiệm: “Con chưa biết sau này có theo nghề không, nhưng con sẽ luôn nhớ quê mình có nghề mộc nổi tiếng. Con muốn giới thiệu với bạn bè ở nơi khác”. Chính từ những suy nghĩ giản dị ấy, một nền tảng văn hóa được hình thành. Đó là niềm tự hào, là ý thức gìn giữ, là sự gắn bó với cội nguồn.

Làng nghề gỗ Thư Lâm chạm đến du khách không chỉ bởi những tác phẩm đặc sắc, mà mỗi tác phẩm được kể với câu chuyện văn hóa riêng. Ảnh: Hồng Sinh

Buổi chiều, nắng rơi qua mái đình, chiếu lên những đường chạm rồng phượng, những bức tượng gỗ, những cánh hoa gỗ.. đang dần hoàn thiện. Bên trong xưởng, hai thế hệ, người ông và người cháu cùng cúi mình trên một khúc gỗ. Hình ảnh ấy như một ẩn dụ về chiến lược phát triển văn hóa của Thư Lâm: Truyền thống được trao truyền, hiện đại được chắt lọc, tương lai được chạm khắc từng ngày.

“Tinh hoa đồ gỗ Thư Lâm” rồi sẽ khép lại sau những ngày hội. Nhưng điều còn lại không chỉ là doanh thu hay lượng khách tham quan. Điều còn lại là một cách làm bài bản, có tầm nhìn, lấy văn hóa làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm, lấy làng nghề làm động lực nội sinh. Từ những thớ gỗ bình dị ở làng nghề gỗ truyền thống ở Thư Lâm, một tầm nhìn văn hóa đang được hình thành, bền bỉ, sâu lắng và đầy khát vọng.

Đỗ Minh