Thu ngân sách hải quan khởi sắc nhưng áp lực mới gia tăng

Thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu 4 tháng đầu năm tăng 16,5% so với cùng kỳ năm 2025. Ảnh ST

Cơ cấu nguồn thu chuyển dịch theo hướng sản xuất

Kết thúc 4 tháng đầu năm 2026, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục ghi nhận mức tăng trưởng tích cực trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động.

Theo Cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đạt 345,68 tỷ USD, tăng 24,7% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, kim ngạch xuất khẩu đạt 169,02 tỷ USD, tăng 20,1%; nhập khẩu đạt 176,66 tỷ USD, tăng 29,5%.

Đáng chú ý, kim ngạch xuất nhập khẩu chịu thuế đạt khoảng 61 tỷ USD, tăng 24,3%, tạo nền tảng cho số thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 166.301 tỷ đồng tính đến ngày 30/4/2026, bằng 36,9% dự toán và tăng 16,5% so với cùng kỳ năm trước.

Theo Cục Hải quan, dù kim ngạch hàng hóa chịu thuế tăng mạnh nhưng tốc độ tăng thu ngân sách thấp hơn do tác động của các chính sách ưu đãi, miễn giảm thuế hỗ trợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, cơ cấu hàng hóa nhập khẩu đã có sự chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng nhóm hàng phục vụ sản xuất và đầu tư.

Cụ thể, nhóm nguyên liệu, máy móc thiết bị và phụ tùng phục vụ sản xuất như hóa chất, chất dẻo, sắt thép, linh kiện điện tử, phụ tùng ô tô… đạt trị giá khoảng 30,8 tỷ USD, chiếm 53% tổng kim ngạch nhập khẩu có thuế. Nhóm hàng này tăng 20,8% so với cùng kỳ, đóng góp tăng thu khoảng 14.018 tỷ đồng cho ngân sách.

Bên cạnh đó, nhập khẩu ô tô nguyên chiếc tiếp tục đóng góp tích cực cho nguồn thu ngân sách. Trong 4 tháng đầu năm, cả nước nhập khẩu hơn 72.665 xe với trị giá khoảng 1,8 tỷ USD. Dù số lượng xe tăng 11,9%, trị giá nhập khẩu tăng tới 26,8%, giúp tăng thu khoảng 2.210 tỷ đồng.

Cũng theo Cục Hải quan, việc đẩy mạnh giải ngân vốn đầu tư công ngay từ đầu năm đã tạo thêm nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị phục vụ các dự án hạ tầng trọng điểm. Đây cũng là một trong những yếu tố hỗ trợ nguồn thu ngân sách trong bối cảnh một số sắc thuế ghi nhận giảm thu.

Ngoài các nhóm hàng truyền thống, nhiều mặt hàng khác cũng ghi nhận mức tăng trưởng cao. Nhóm đá quý, kim loại quý tăng 904,4% về trị giá, đóng góp tăng thu khoảng 2.752 tỷ đồng; sản phẩm khác từ dầu mỏ tăng 93,5%, giúp tăng thu thêm khoảng 1.448 tỷ đồng.

Theo đánh giá của cơ quan hải quan, nguồn thu từ hoạt động xuất nhập khẩu hiện gắn nhiều hơn với hoạt động sản xuất và đầu tư của nền kinh tế. Tuy nhiên, cơ cấu thu vẫn chịu tác động từ biến động thị trường và chính sách thương mại quốc tế.

Áp lực từ giảm thuế và biến động thương mại

Dù kết quả thu ngân sách 4 tháng đầu năm đạt tích cực, song nhiệm vụ hoàn thành mục tiêu thu 516.500 tỷ đồng trong năm 2026 vẫn đối mặt nhiều khó khăn.

Theo cơ quan hải quan, sản lượng dầu thô nhập khẩu trong tháng 4/2026 giảm 7,7% so với tháng trước và giảm 23,2% so với cùng kỳ năm 2025, làm giảm thu ngân sách khoảng 1.030 tỷ đồng. Tình trạng này được ghi nhận tại nhiều địa bàn trọng điểm như Hải Phòng, Hưng Yên, Thanh Hóa và Hà Tĩnh.

Bên cạnh đó, việc thực hiện chính sách giảm thuế đối với xăng dầu và nhiên liệu bay về mức 0% theo quy định được ước tính sẽ làm hụt thu từ 8.600 - 11.000 tỷ đồng trong giai đoạn từ cuối tháng 3 đến hết tháng 6/2026.

Ngoài yếu tố giá dầu, các biện pháp phòng vệ thương mại mới cũng đang tạo áp lực trực tiếp lên nguồn thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu. Điển hình là việc áp dụng biện pháp chống lẩn tránh phòng vệ thương mại tạm thời đối với thép cán nóng nhập khẩu từ Trung Quốc với mức thuế lên tới 27,83%.

Theo đó, cơ quan hải quan đánh giá, các chính sách thuế và phòng vệ thương mại tại một số thị trường lớn có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam, từ đó tác động gián tiếp đến nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước.

Riêng chính sách giảm 2% thuế giá trị gia tăng đã tạo áp lực hụt thu cơ học khoảng 56.400 tỷ đồng trong năm 2026. Để bảo đảm tiến độ thu ngân sách, ngành hải quan đang triển khai nhiều giải pháp quản lý thu, chống thất thu và hiện đại hóa hoạt động nghiệp vụ.

Trong đó, ngành tập trung ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích dữ liệu nhằm hỗ trợ phát hiện gian lận về trị giá và mã số hàng hóa; đồng thời mở rộng kết nối với hệ thống ngân hàng để tăng cường thông quan điện tử 24/7.

Cơ quan hải quan cũng chủ động xây dựng các kịch bản điều hành thu theo từng địa bàn và nhóm hàng trọng điểm, đồng thời tăng cường rà soát nợ thuế, kiểm soát thủ tục hải quan và nâng cao hiệu quả quản lý thu ngân sách.

Song song với công tác thu, hoạt động chống buôn lậu và gian lận thương mại tiếp tục được đẩy mạnh. Từ ngày 15/12/2025 đến 14/4/2026, toàn ngành đã phát hiện, xử lý 7.029 vụ vi phạm với trị giá hàng hóa vi phạm ước tính gần 6.487 tỷ đồng; số thu nộp ngân sách đạt khoảng 277,5 tỷ đồng.

Theo lãnh đạo Cục Hải quan, toàn ngành sẽ tiếp tục đẩy mạnh cải cách, hiện đại hóa, tạo thuận lợi thương mại gắn với nâng cao hiệu quả quản lý và kiểm soát nhằm bảo đảm hoàn thành các mục tiêu, nhiệm vụ tài chính năm 2026./.