Thư viện số không chỉ số hóa tài liệu

Sáng 30-5, tại Trường Đại học Văn hóa TPHCM, Thư viện Số Việt Nam (ViLIB) phối hợp Khoa Thư viện và Xuất bản tổ chức hội thảo khoa học "Chuyển đổi số thư viện: Thách thức và cơ hội", thu hút sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia, đại diện thư viện, nhà xuất bản và doanh nghiệp công nghệ.

Nhiều điểm nghẽn trong chuyển đổi số thư viện

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS Thái Thu Hoài, Phó Trưởng khoa điều hành Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường Đại học Văn hóa TPHCM, cho rằng chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện đối với ngành thư viện.

Theo bà, thư viện hiện không chỉ là nơi lưu trữ và phổ biến tài liệu truyền thống mà cần được tái định vị như một bộ phận của hạ tầng tri thức số quốc gia, có vai trò kết nối, tổ chức, chia sẻ và lan tỏa tri thức trong môi trường số.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số vẫn đối mặt nhiều thách thức. Dữ liệu thư viện còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa bảo đảm tính liên thông giữa các cơ sở dữ liệu. Hoạt động số hóa ở nhiều đơn vị còn mang tính cục bộ, chưa hình thành được hệ sinh thái dữ liệu dùng chung trên quy mô lớn.

Bên cạnh đó, hạ tầng công nghệ tại nhiều thư viện còn hạn chế, trong khi nguồn nhân lực phục vụ chuyển đổi số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Các vấn đề liên quan đến bản quyền số, xuất bản điện tử, lưu chiểu điện tử và chia sẻ tài nguyên số cũng đang đặt ra nhiều thách thức đối với hoạt động thư viện hiện nay.

Quang cảnh hội nghị "Chuyển đổi số thư viện: Thách thức và cơ hội". Ảnh: BTC

Theo TS Thái Thu Hoài, hội thảo đã nhận được 33 tham luận tập trung vào bốn nhóm nội dung chính gồm hạ tầng tri thức số và mô hình thư viện số; chuyển đổi số gắn với phát triển văn hóa đọc và xã hội học tập; các thách thức về quản trị, bản quyền và nguồn nhân lực; cùng những kinh nghiệm thực tiễn, giải pháp chính sách cho ngành thư viện.

Từ góc độ thực tiễn, ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập và Chủ tịch Thư viện Số Việt Nam (ViLIB), cho rằng điểm nghẽn lớn nhất của ngành thư viện hiện nay không nằm ở việc thiếu tài nguyên mà ở sự phân tán dữ liệu và thiếu cơ chế liên thông hiệu quả giữa các đơn vị.

Ông Dũng cho biết ViLIB đang phát triển mô hình thư viện số dùng chung theo hướng kết nối thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo và người đọc trên cùng một nền tảng.

Mô hình này hướng đến việc chuẩn hóa dữ liệu, chia sẻ tài nguyên, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và tạo cơ chế khai thác tài nguyên số hợp pháp, bền vững.

Ông Nguyễn Anh Dũng trao đổi về giải pháp xây dựng hệ sinh thái thư viện số. Ảnh: BTC

"Trong kỷ nguyên số, thư viện không thể chỉ là nơi lưu trữ tri thức mà cần trở thành một phần của hạ tầng tri thức quốc gia, nơi tri thức được kết nối, tổ chức và phục vụ cộng đồng trên quy mô lớn hơn" - ông Nguyễn Anh Dũng nhấn mạnh.

Tại hội thảo, nhiều ý kiến cũng cho rằng chuyển đổi số thư viện không chỉ dừng ở việc số hóa tài liệu mà là quá trình thay đổi toàn diện từ mô hình quản trị, cách thức phục vụ đến cơ chế tổ chức và khai thác tri thức trong môi trường số.

Bài toán bản quyền và thói quen đọc

Phát biểu tại hội thảo, ông Lê Hoàng, Giám đốc Đường sách TPHCM, cho rằng thư viện, xuất bản và người đọc là ba thành tố gắn bó chặt chẽ trong cùng một hệ sinh thái tri thức.

Theo ông, nguồn sách từ các nhà xuất bản là nguồn tài nguyên quan trọng cho hoạt động thư viện. Tuy nhiên, quá trình xây dựng thư viện số đang gặp không ít khó khăn khi nhiều đơn vị xuất bản chưa hoàn tất chuyển đổi số, đặc biệt trong việc phát triển sách điện tử.

Ông Lê Hoàng cho biết các nhà xuất bản hiện đối mặt nhiều trở ngại về bản quyền, chi phí đầu tư nền tảng công nghệ và tình trạng sách điện tử lậu trên môi trường mạng. Đây là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cung cấp nguồn tài nguyên số cho hệ thống thư viện.

Chuyển đổi số được đánh giá là cơ hội để thư viện mở rộng khả năng phục vụ bạn đọc. (Ảnh minh họa: AI)

Ngoài ra, sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng cũng là thách thức lớn. Sự phổ biến của mạng xã hội, video ngắn và các nền tảng giải trí số khiến thói quen đọc sách truyền thống suy giảm, đòi hỏi thư viện phải đổi mới phương thức phục vụ để thu hút người dùng.