Thừa, thiếu giáo viên: cần cơ chế biên chế linh hoạt

Đây là yêu cầu được nêu rõ trong Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc về công tác chuẩn bị năm học 2026 - 2027 và tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Thừa, thiếu giáo viên không còn là vấn đề mới, đây là một nghịch lý kéo dài nhiều năm nhưng đến nay vẫn chưa được giải quyết dứt điểm. Việc thừa, thiếu giáo viên cục bộ đã trở thành nỗi lo của ngành giáo dục ở không ít địa phương thời gian qua. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “tình trạng thừa, thiếu cục bộ giáo viên còn diễn ra ở nhiều nơi, là điểm nghẽn lớn”.

Thực tế cho thấy, “điểm nghẽn lớn” này dẫn đến những hệ lụy đối với chất lượng giáo dục và hiệu quả sử dụng nguồn nhân lực. Ở nhiều địa phương, có nơi thừa giáo viên ở một số môn học này nhưng lại thiếu nghiêm trọng ở những môn học khác hoặc có sự thiếu - thừa giáo viên giữa các khu vực trung tâm và vùng khó khăn dẫn đến sự mất cân đối kéo dài. Hệ quả là nhiều trường học phải bố trí giáo viên dạy chéo môn, tăng tiết học để “vá” tạm thời khoảng trống nhân lực. Trong khi đó, nơi thừa giáo viên lại không phát huy được năng lực, gây lãng phí biên chế và ngân sách nhà nước. Sự mất cân đối này còn làm gia tăng chênh lệch về cơ hội tiếp cận giáo dục giữa các địa bàn, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được học tập trong môi trường bảo đảm chất lượng của học sinh. Do đó, chúng ta cần có cơ chế điều tiết, tuyển dụng và sử dụng giáo viên một cách linh hoạt để sớm tháo gỡ điểm nghẽn này, nâng cao chất lượng giáo dục.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến nghịch lý thừa, thiếu giáo viên cục bộ. Đó là do dân số, quy mô học sinh có sự biến động. Việc triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 dẫn đến nhu cầu đối với giáo viên Tin học, Ngoại ngữ, Mỹ thuật, Âm nhạc tăng lên, trong khi có những địa phương lại chưa kịp đào tạo, tuyển dụng được nhân lực. Ngược lại, ở một số môn học truyền thống hoặc tại những địa bàn có quy mô học sinh giảm, số lượng giáo viên lại vượt nhu cầu thực tế.

Một trong những vướng mắc lớn dẫn đến thừa, thiếu giáo viên đó là cơ chế biên chế đối với giáo viên vẫn còn cứng nhắc. Việc xác định biên chế vẫn chủ yếu dựa trên tổng số người được giao, chưa theo sát cơ cấu môn học của chương trình mới. Có tình trạng có đủ biên chế nhưng không có giáo viên đúng chuyên môn để giảng dạy theo yêu cầu mới buộc phải bố trí dạy chéo môn, hoặc tăng tiết dạy.

Để khắc phục tình trạng này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu: “linh hoạt điều động nhân sự, chấm dứt tình trạng thừa thiếu cục bộ”. Việc chuyển từ cơ chế giao biên chế "cứng" cho từng trường sang cơ chế biên chế linh hoạt; cho phép điều động, luân chuyển giáo viên giữa các trường trên cùng địa bàn là sự thay đổi rất quan trọng về tư duy quản trị giáo dục.

Nếu như trước đây, coi biên chế gắn chặt với từng trường, thì cách tiếp cận mới này sẽ coi đội ngũ giáo viên là nguồn lực chung của địa phương. Khi đó, việc điều tiết giáo viên đến nơi có nhu cầu thực tế là điều dễ dàng. Việc nghiên cứu phân cấp giao tổng biên chế cho địa phương được đánh giá là một hướng mở rất quan trọng. Đây sẽ là bước chuyển từ quản lý theo "đầu người" sang quản trị theo nhu cầu thực tế. Địa phương sẽ có điều kiện chủ động hơn trong việc tuyển dụng, bố trí và sử dụng giáo viên phù hợp với tình hình thực tế của địa phương dựa trên biến động dân số, quy mô trường lớp và đặc thù từng vùng miền.

Trên cơ sở phân cấp, phân quyền, địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm, thì sự “linh hoạt điều động nhân sự” không có nghĩa là buông lỏng quản lý mà phải có sự kiểm soát chặt chẽ. Để cơ chế mới phát huy hiệu quả, cần xây dựng hệ thống dữ liệu số thống nhất về đội ngũ giáo viên trên toàn quốc. Chỉ khi chúng ta xây dựng được dữ liệu chính xác về số lượng học sinh, lớp học, cơ cấu môn học, định mức giáo viên và nhu cầu từng địa phương; xây dựng được các tiêu chí rõ ràng trong việc điều động giáo viên thì việc điều tiết giáo viên sẽ khách quan, minh bạch và thuyết phục thay vì những đề xuất mang tính cảm tính, tùy nghi.

Về nguyên tắc “ở đâu có học sinh, ở đó có giáo viên”. Khi địa phương được trao quyền chủ động hơn trong tuyển dụng, sử dụng và điều tiết giáo viên, đồng thời chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện, thì bài toán thừa - thiếu giáo viên mới có cơ hội được giải quyết tận gốc. Và khi đó, chất lượng giáo dục mới được bảo đảm.