Thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Cần cơ chế thông thoáng và nhân lực đủ mạnh

Được công nhận nhưng khó tiếp cận ưu đãi

Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho R&D và đổi mới công nghệ là mục tiêu xuyên suốt của nhiều chính sách. Thế nhưng, với doanh nghiệp đã được công nhận là doanh nghiệp khoa học công nghệ, việc đáp ứng điều kiện để hưởng ưu đãi lại rất gian nan.

Tại Quảng Ninh, dù các cơ quan chức năng đã rất nỗ lực hỗ trợ doanh nghiệp đăng ký công nhận doanh nghiệp khoa học, công nghệ trong tỉnh, kết quả thu về vẫn vô cùng khiêm tốn.

Bà Vũ Thị Kim Chi - Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Quảng Ninh. Ảnh: HT.

"Để cấp được 6 doanh nghiệp khoa học công nghệ từ đầu năm 2026, chúng tôi đã đi đến từng địa phương, mời phường, mời thuế đi vào cùng với từng doanh nghiệp để hỗ trợ, hướng dẫn. Nhưng sau khi được công nhận là doanh nghiệp khoa học công nghệ rồi, rất ít doanh nghiệp thực sự được hưởng cơ chế chính sách ưu đãi theo quy định", bà Vũ Thị Kim Chi - Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Quảng Ninh trăn trở.

Bà Chi chỉ rõ rào cản lớn nhất nằm ở các quy chuẩn kế toán.

"Bản thân doanh nghiệp hoạt động với quy mô rất nhỏ, họ không thể bóc tách được các phần chi phí nghiên cứu, đổi mới sáng tạo để đáp ứng điều kiện thụ hưởng ưu đãi. Nếu ban hành chính sách ra mà doanh nghiệp không thể hưởng thì chính sách không thể đi vào cuộc sống", Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Quảng Ninh nói.

Khó thu hút chuyên gia vì thủ tục hành chính

Thu hút nhà khoa học, chuyên gia xuất sắc trong và ngoài nước là bài toán sống còn để nâng cao năng lực nội sinh, nhưng đây cũng là khâu vấp phải nhiều rào cản thủ tục.

Trưởng phòng Chiến lược và Chính sách, Sở KH&CN Hà Nội Lê Thu Hiền. Ảnh: HT.

Tại Hà Nội, dù cơ chế vượt trội từ Luật Thủ đô, việc đưa chuyên gia quốc tế về làm việc vẫn gặp những "nút thắt".

Đầu tiên là mức lương của các nhà khoa học, chuyên gia nước ngoài hiện nay thường cao hơn so với quy định.

“Khi chúng tôi đàm phán hợp đồng cho chuyên gia vi mạch hay chuyên gia đô thị thông minh, hồ sơ thường bị tắc vì mức thù lao vọt qua khung thông thường, nhiều cơ quan không dám quyết toán", Trưởng phòng Chiến lược và Chính sách, Sở KH&CN Hà Nội Lê Thu Hiền nói.

Bên cạnh đó, quá trình tuyển chọn chuyên gia còn nhiều thủ tục hành chính, khiến nhiều chuyên gia không mặn mà.

"Các chuyên gia xuất sắc quốc tế thường đang làm việc cho một tổ chức, viện nghiên cứu ở nước ngoài nên không thể ký hợp đồng tư vấn cá nhân trực tiếp với mình. Hơn nữa, theo quy định, lựa chọn chuyên gia phải qua đấu thầu tư vấn hoặc lập hồ sơ xét duyệt qua các hội đồng thẩm định. Việc yêu cầu chuyên gia nộp hồ sơ, giấy tờ để hội đồng ngồi thẩm định xem họ có đạt hay không khiến các nhà khoa học nản lòng", bà Hiền nói.

Tại Quảng Ninh, thủ tục hành chính thậm chí đã làm lỡ những cơ hội hợp tác quốc tế trong tầm tay. Bà Chi kể lại chuyện mời một chuyên gia quốc tế rất giỏi do Bộ KH&CN mời để về Quảng Ninh chia sẻ lại đúng những nội dung đã trình bày ở Bộ. Tuy nhiên, theo Quyết định 30/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng, việc mời chuyên gia nước ngoài phải làm quy trình cấp phép y hệt như tổ chức một hội nghị quốc tế dài ngày. Điều này khiến tỉnh lỡ cơ hội mời chuyên gia.

“Nhìn thấy cơ hội mời chuyên gia giỏi về hỗ trợ địa phương mà vướng thủ tục không thể làm được, thực sự rất xót xa", bà Chi chia sẻ.

Bên cạnh sự phức tạp của cơ chế, sự thiếu hụt trầm trọng về nhân lực chuyên trách tại các địa phương đang đẩy các sở khoa học, công nghệ vào tình trạng quá tải.

Tại Sở KH&CN Quảng Ninh, bộ phận đổi mới sáng tạo chỉ nằm trong một Phòng Quản lý công nghệ và Chuyển đổi số, chỉ có 1 đến 2 chuyên viên phụ trách, cùng một Phó phòng và một Phó Giám đốc Sở phụ trách mảng.

“Chỉ có ngần ấy con người mà phải gánh vác khối lượng công việc khổng lồ thì không đủ thời gian đi sâu hướng dẫn, tháo gỡ hồ sơ cho từng doanh nghiệp được", bà Chi nói.

Cùng với đó chính sách tiền lương còn bất cập khiến cán bộ làm khoa học và công nghệ rất tâm tư.

Chẳng hạn, cán bộ phụ trách chuyển đổi số thì được hưởng phụ cấp ít nhất 7 triệu đồng/tháng theo chính sách chung của Trung ương và tỉnh trong khi những người làm về khoa học công nghệ cũng vất vả ngày đêm lại không được như vậy.

Những vướng mắc từ thực tiễn cho thấy, thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ đòi hỏi các chính sách mang tính đột phá, mà còn cần cơ chế thực thi rõ ràng, thủ tục linh hoạt và đội ngũ đủ năng lực hỗ trợ doanh nghiệp. Khi các điều kiện thụ hưởng được thiết kế phù hợp với năng lực thực tế của doanh nghiệp, chuyên gia được tạo thuận lợi để tham gia và cán bộ địa phương có đủ năng lực hướng dẫn triển khai, chính sách mới có thể chuyển hóa thành kết quả cụ thể, thay vì dừng lại trên văn bản.