Thúc đẩy hiện đại hóa và các mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực bưu chính

Không căn cứ vào tên gọi để xác định dịch vụ

Theo báo cáo của Bộ KH-CN, sau hơn một thập kỷ thực thi Luật Bưu chính năm 2010, thị trường đã thay đổi rất nhanh. Năm 2025, sản lượng bưu gửi của Việt Nam đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, tăng hơn 12 lần so với năm 2010; doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng.

Đáng chú ý, trên 90% sản lượng hiện là gói, kiện hàng hóa, cho thấy bưu chính đã trở thành một mắt xích quan trọng của thương mại điện tử và nền kinh tế số.

Dịch vụ bưu chính của Tổng Công ty Bưu điện Việt Nam. Ảnh: VNP

Sự phát triển này kéo theo sự xuất hiện của nhiều mô hình kinh doanh và tên gọi khác nhau như "chuyển phát nhanh", "giao hàng tiết kiệm", "giao hàng công nghệ" hay giao hàng theo nền tảng. Tuy nhiên, tên gọi thương mại không thể là căn cứ để xác định một hoạt động có thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật bưu chính hay không.

Theo cách tiếp cận tại Điều 5 dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), việc nhận diện dịch vụ bưu chính phải dựa trên bản chất và đặc trưng của hoạt động. Trước hết, hoạt động phải được thực hiện trên mạng bưu chính, có tính liên tục và có cam kết về chất lượng dịch vụ. Bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh, bảo đảm khả năng theo dõi, truy vết xuyên suốt quá trình; đồng thời được phát tới địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận, bao gồm khâu giao tới người nhận cuối cùng.

Việc định danh, theo dõi và truy vết không phải tiêu chí duy nhất, mà phải được xem xét đồng thời với các đặc trưng khác. Vì vậy, một kho hàng có gắn mã barcode hoặc một doanh nghiệp vận tải có ứng dụng theo dõi hành trình không vì thế mà mặc nhiên trở thành dịch vụ bưu chính.

Hiện đại hóa mạng bưu chính

Thêm một điểm mới nằm ở Điều 9 của dự thảo, khi khái niệm "mạng bưu chính" được hiện đại hóa để phù hợp với phương thức vận hành của ngành hiện nay. Theo đó, mạng bưu chính có thể bao gồm hệ thống khai thác, chia chọn; điểm trung chuyển; kho và cơ sở lưu giữ bưu gửi; hệ thống thông tin phục vụ vận hành mạng, trong đó có các phần mềm định tuyến, quản lý và tracking.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh các trung tâm chia chọn tự động, kho lưu trữ - phân phối và hệ thống quản lý dữ liệu đang trở thành một phần không thể thiếu của chuỗi cung ứng thương mại điện tử.

Ngoài ra, khoản 2 Điều 9 cho phép doanh nghiệp sở hữu, thuê hoặc hợp tác để thiết lập và vận hành một, một số hoặc toàn bộ thành phần của mạng bưu chính. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng cho mô hình kinh doanh tối ưu hóa. Doanh nghiệp không nhất thiết phải tự sở hữu toàn bộ hạ tầng mà có thể thuê kho, hợp tác khai thác cơ sở chia chọn, nhượng quyền hoặc hợp tác với lực lượng giao hàng công nghệ. Cách tiếp cận này vừa phù hợp thực tiễn thị trường, vừa mở rộng không gian cho doanh nghiệp đổi mới mô hình kinh doanh, huy động nguồn lực xã hội và tối ưu chi phí đầu tư.

Thị trường bưu chính đang đứng ở điểm giao giữa hạ tầng số, thương mại điện tử, logistics và kinh tế dữ liệu. Vì vậy, mục tiêu của việc sửa đổi Luật Bưu chính là xác định rõ ranh giới quản lý để các lĩnh vực có thể cùng phát triển.

Trong nền kinh tế số, bưu chính không còn chỉ là câu chuyện của thư tín và những chuyến xe phát hàng. Đó là một mạng lưới kết nối dữ liệu, hàng hóa và người tiêu dùng, việc sửa đổi luật còn mở thêm không gian cho đổi mới, cạnh tranh và huy động nguồn lực xã hội phát triển hạ tầng bưu chính - logistics hiện đại.