Thực phẩm 'bẩn' tràn lan: Cần kiểm soát từ nguồn gốc đến tiêu thụ

Hàng tấn thực phẩm không rõ nguồn gốc bị phát hiện

Theo báo cáo của ngành Công Thương, các nhóm hàng vi phạm chủ yếu gồm thực phẩm đông lạnh, nội tạng động vật, sản phẩm gia súc, gia cầm, thủy hải sản, bánh kẹo, rượu, nước giải khát, thực phẩm đóng gói sẵn, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và thực phẩm tiêu dùng nhanh. Đây là những mặt hàng có nhu cầu tiêu thụ lớn, dễ chia nhỏ, luân chuyển qua nhiều kênh, trong khi việc kiểm tra chất lượng, nguồn gốc và điều kiện bảo quản đòi hỏi nhiều thời gian, nhân lực và phương tiện kỹ thuật.

Thực tế kiểm tra cho thấy nhiều vụ việc có quy mô lớn, số lượng hàng hóa vi phạm lên đến hàng tấn. Điển hình, lực lượng chức năng từng phát hiện hơn 20 tấn nội tạng động vật đông lạnh không rõ nguồn gốc tại TP Hồ Chí Minh; hơn 7 tấn nội tạng động vật không có hóa đơn, chứng từ tại Hà Nội; hơn 2,5 tấn sản phẩm động vật đông lạnh nhập lậu, không rõ xuất xứ tại Quảng Bình. Nếu không được ngăn chặn kịp thời, số hàng này có thể được đưa vào nhà hàng, quán ăn, chợ dân sinh, bếp ăn tập thể, gây nguy cơ mất an toàn thực phẩm và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.

Nhức nhối tình trạng thực phẩm “bẩn”, đe dọa sức khỏe người tiêu dùng.

Mới đây, ngày 2/8, tại Km287 Quốc lộ 18, phường Móng Cái 1 (Quảng Ninh), Đội Quản lý thị trường số 4 phối hợp lực lượng Cảnh sát giao thông kiểm tra xe tải biển kiểm soát 14K-294.63, phát hiện khoảng 1,9 tấn thực phẩm đông lạnh do Trung Quốc sản xuất, gồm 600 kg tràng gà, 240 kg trứng gà non, 360 kg tràng lợn và 700 kg ức vịt. Số hàng đã có dấu hiệu rã đông, chảy nước, bốc mùi; chủ hàng không xuất trình được giấy tờ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ.

Tại Thái Nguyên, trong hai ngày 25-26/7, lực lượng Quản lý thị trường phát hiện 3 vụ vận chuyển, kinh doanh thực phẩm, trái cây nhập lậu, thu giữ nhiều xúc xích, lạp xưởng, măng ngâm, cổ vịt và hơn 560 kg trái cây Trung Quốc. Các chủ hàng đều không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp.

Tại Gia Lai, lực lượng chức năng phát hiện 410 kg thịt lợn và xương đùi gà đông lạnh có dấu hiệu chuyển màu, bốc mùi, không bảo đảm an toàn thực phẩm. Trước đó, một kho khác trên địa bàn cũng bị phát hiện, buộc tiêu hủy 970 kg thịt lợn và đùi gà đông lạnh không rõ nguồn gốc.

Gần 17 tấn thực phẩm đông lạnh không rõ nguồn gốc, xuất xứ vừa bị lực lượng Quản lý thị trường phối hợp Công an TP Đồng Nai phát hiện, tạm giữ để xác minh, xử lý.

Đặc biệt, ngày 31/7, Đội Quản lý thị trường số 1, Chi cục Quản lý thị trường TP Đồng Nai phối hợp Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an TP Đồng Nai kiểm tra xe tải biển kiểm soát 89H-070.42 do ông L.N.H. điều khiển, phát hiện 16.350 kg thực phẩm đông lạnh. Tại thời điểm kiểm tra, lái xe không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ. Toàn bộ số hàng đã bị niêm phong, tạm giữ để xác minh, lấy mẫu kiểm nghiệm chất lượng và xử lý theo quy định.

Không chỉ trên thị trường nội địa, hoạt động vận chuyển thực phẩm không rõ nguồn gốc qua biên giới cũng diễn biến phức tạp.

Tại cửa khẩu quốc tế Lào Cai, trong tháng 7 và đầu tháng 8, Hải quan cửa khẩu quốc tế Lào Cai (Chi cục Hải quan khu vực VII) liên tiếp chủ trì, phối hợp với các lực lượng liên quan phát hiện, tạm giữ 686 kg thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Riêng ngày 1/8, 330 kg thực phẩm đông lạnh gồm lạp xưởng, xúc xích và thịt xiên bị phát hiện bỏ lại tại khu vực cửa khẩu. Trước đó, 356 kg thực phẩm các loại cũng bị tạm giữ trong tình trạng rã đông, không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp và không xác định được chủ sở hữu.

Hải quan cửa khẩu quốc tế Lào Cai tạm giữ thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ.

Theo lãnh đạo Hải quan cửa khẩu quốc tế Lào Cai, thủ đoạn chung của các đối tượng là chia nhỏ hàng hóa từ phía Trung Quốc, vận chuyển trái phép qua đường bộ, sau đó tập kết hoặc vứt bỏ rải rác tại khu vực cửa khẩu nhằm né tránh sự kiểm tra, kiểm soát của lực lượng chức năng trước khi đưa hàng vào nội địa tiêu thụ.

Thời gian tới, đơn vị tiếp tục tăng cường giám sát địa bàn, kiểm soát hành lý hành khách nhập cảnh, chủ động phát hiện, ngăn chặn hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ và thực phẩm không bảo đảm an toàn được đưa vào thị trường nội địa.

Chuyển mạnh sang kiểm soát theo chuỗi, truy xuất đến tận nguồn

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 2.124 vụ vi phạm về an toàn thực phẩm, xử phạt khoảng 16,9 tỷ đồng.

Các hành vi vi phạm chủ yếu là sản xuất, kinh doanh thực phẩm không bảo đảm điều kiện an toàn; kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ; vi phạm quy định về kiểm nghiệm, quản lý, bảo quản, chế biến, hạn sử dụng; ghi nhãn, công bố và tự công bố sản phẩm không đúng quy định.

Các lực lượng trên địa bàn biên giới Quảng Ninh phối hợp phát hiện, bắt giữ thực phẩm nhập lậu.

Phương thức, thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi. Hàng vi phạm được tập kết tại kho lạnh, nhà ở, điểm chứa hàng tạm thời, vùng ven đô hoặc địa bàn giáp ranh; sau đó chia nhỏ để vận chuyển, giao nhận qua nhiều khâu trung gian. Trên môi trường thương mại điện tử, các đối tượng sử dụng tài khoản cá nhân, hội nhóm kín, livestream, tin nhắn riêng, thanh toán điện tử và đơn vị vận chuyển để che giấu chủ thể kinh doanh, địa điểm chứa hàng và nguồn gốc sản phẩm.

Trước thực tế này, công tác kiểm tra cần chuyển từ xử lý các vụ việc đơn lẻ sang đấu tranh theo chuỗi, theo đường dây, theo “hệ sinh thái” vi phạm, từ kho hàng, vận chuyển, quảng cáo đến tiêu thụ. Trọng tâm kiểm soát cần mở rộng tới chợ đầu mối, kho lạnh, cơ sở logistics, cơ sở giết mổ, sơ chế, tuyến biên giới, địa bàn giáp ranh và các tài khoản, gian hàng trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream bán hàng.

Lực lượng chức năng kiểm tra phương tiện chở thực phẩm đông lạnh ngày 2/8.

Cùng với kiểm tra trực tiếp, chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc được xác định là giải pháp quan trọng. Thông tư số 31/2026/TT-BCT ngày 11/6/2026 của Bộ Công Thương quy định về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Theo đó, thương nhân có thể triển khai hệ thống truy xuất thông qua Hệ thống truy xuất nguồn gốc hàng hóa của Bộ Công Thương hoặc hệ thống truy xuất nội bộ có kết nối với hệ thống VeriGoods.

Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc không thể chỉ dừng ở việc quét mã QR hoặc kiểm tra tem truy xuất. Lực lượng chức năng cần đối chiếu dữ liệu với nhãn hàng hóa, hóa đơn, chứng từ, hồ sơ công bố, ngày sản xuất, hạn sử dụng, lô sản xuất, thông tin nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, nhà phân phối và điều kiện bảo quản. Đây là cơ sở để xác định chính xác nguồn gốc, đường đi của hàng hóa và trách nhiệm của từng khâu trong chuỗi cung ứng.

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát, Bộ Công an và Bộ Công Thương đã ban hành Kế hoạch số 440/KH-BCA-BCT ngày 2/6/2026 về phối hợp tổng rà soát, kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến an toàn thực phẩm. Công tác phối hợp liên ngành được xác định là yếu tố quan trọng nhằm phát hiện, xử lý nghiêm thực phẩm giả, thực phẩm không rõ nguồn gốc, kém chất lượng và các vi phạm trên môi trường thương mại điện tử.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh kết nối dữ liệu về tổ chức, cá nhân kinh doanh, dữ liệu kiểm tra, xử lý vi phạm, hàng hóa và nguồn gốc xuất xứ; kết nối với dữ liệu từ sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, đơn vị vận chuyển và trung gian thanh toán. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và hệ thống cảnh báo sớm sẽ giúp lực lượng chức năng chuyển từ kiểm tra bị động sang giám sát chủ động, quản lý theo rủi ro và lựa chọn đúng đối tượng, địa bàn trọng điểm.

Bà Trần Thị Dung, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng cho rằng, nguy cơ sử dụng thực phẩm “bẩn”, thực phẩm giả, không rõ nguồn gốc vẫn hiện hữu, nhất là tại các kênh phân phối nhỏ lẻ. Thực phẩm không an toàn không chỉ đe dọa sức khỏe, làm gia tăng chi phí điều trị, giảm năng suất lao động mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng. Để hạn chế rủi ro, bà Dung kiến nghị tăng cường hậu kiểm, kiểm soát chặt nguồn gốc và điều kiện an toàn thực phẩm; thống nhất đầu mối quản lý, nâng cao năng lực kiểm nghiệm tại cơ sở; đồng thời đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc và tuyên truyền kỹ năng lựa chọn thực phẩm an toàn. Người tiêu dùng cũng cần phát huy vai trò giám sát, chủ động phát hiện, phản ánh, tố giác vi phạm. Khi người dân trở thành một “mắt xích” giám sát thị trường, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm sẽ có thêm nguồn lực xã hội quan trọng.