Thực trạng về đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nhỏ và vừa

Tỷ lệ doanh nghiệp có các hoạt động đổi mới sáng tạo giảm nhẹ từ 38,8% xuống 34,6% trong giai đoạn 2023-2024. Ảnh: T.L

Xu hướng suy giảm đổi mới sản phẩm và công nghệ

Theo cuộc điều tra về đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp năm 2025 của Bộ Khoa học và Công nghệ, tình hình đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp Việt Nam có dấu hiệu suy giảm trong năm 2024, đặc biệt ở nhóm DNNVV.

Tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ có hoạt động đổi mới sáng tạo giảm từ 35,7% xuống mức 28,8%, doanh nghiệp vừa giảm từ 41,2% xuống mức 36,2% trong giai đoạn 2023-2024. Tuy tỷ lệ đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp lớn có tăng từ 42,9% lên 63,1% nhưng do tỷ trọng doanh nghiệp lớn là khá ít nên xét chung cả nước thì tỷ lệ doanh nghiệp có các hoạt động đổi mới sáng tạo giảm nhẹ từ 38,8% xuống 34,6% trong giai đoạn trên.

Một cuộc điều tra doanh nghiệp khác do Ngân hàng Thế giới thực hiện năm 2023 cho thấy tỷ lệ đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp Việt Nam đang khá thua kém so với mặt bằng chung của thế giới. Chỉ 6,6% doanh nghiệp nhỏ có giới thiệu sản phẩm/dịch vụ mới ra thị trường, thấp hơn gần 3 lần so với tỷ lệ trung bình tại các nước có cùng mức thu nhập (19,5%) và thấp hơn gần 4 lần so với tỷ lệ trung bình trên toàn thế giới (26,1%).

Khoảng cách giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ ngày càng nới rộng

Trong môi trường gia tăng cạnh tranh và hội nhập kinh tế quốc tế, khoảng cách về khoa học, công nghệ giữa các doanh nghiệp thường có xu hướng gia tăng. Theo lý thuyết về cạnh tranh và đổi mới sáng tạo do nhà kinh tế Pháp nhận giải Nobel kinh tế 2025 - Philippe Aghion - đề xuất, áp lực cạnh tranh trên thị trường có thể tác động trái chiều tới năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Với các doanh nghiệp quy mô lớn, có tiềm lực tốt về khoa học, công nghệ thì việc hội nhập kinh tế quốc tế sẽ mang lại các cơ hội lớn cho doanh nghiệp để gia tăng đầu tư, xuất khẩu và nâng cấp công nghệ.

Tuy nhiên, với các doanh nghiệp nhỏ, công nghệ lạc hậu thì việc gia tăng cạnh tranh và mở cửa thị trường sẽ có thể gặp tác động tiêu cực. Sức ép cạnh tranh trên cả thị trường sản phẩm và thị trường các nhân tố đầu vào sẽ làm giảm đi biên lợi nhuận và nguồn lực mà DNNVV có thể dùng cho đầu tư đổi mới công nghệ.

Hệ quả của hiệu ứng này là đổi mới sáng tạo sẽ ngày càng tập trung vào một nhóm nhỏ các doanh nghiệp lớn, trong khi đó phần lớn các DNNVV sẽ bị bỏ lại trong cuộc đua công nghệ.

Đổi mới sáng tạo do khu vực nào dẫn dắt?

Khoảng cách về đổi mới sáng tạo giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng có xu hướng gia tăng.

Theo số liệu mới nhất do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) cung cấp, số lượng các bằng độc quyền sáng chế (patent) được cấp tại Việt Nam đã tăng tới 254% trong giai đoạn 2017-2024, đặc biệt sau khi chúng ta gia nhập Hiệp định thương mại tự do CPTPP.

Bằng độc quyền sáng chế là thước đo uy tín để chứng minh cho năng lực đổi mới sáng tạo và nghiên cứu khoa học của doanh nghiệp. Bởi vậy, sự tăng trưởng nhanh chóng về số bằng độc quyền sáng chế là một tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, chủ yếu các bằng độc quyền sáng chế tại Việt Nam được cấp cho các cá nhân, doanh nghiệp nước ngoài. Trong năm 2024, có 93,05% số bằng độc quyền sáng chế thuộc về các cá nhân, tổ chức nước ngoài. Chỉ 7% thuộc về các nhà sáng chế nội địa.

Thiếu liên kết với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Việc doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vượt trội hơn về năng lực đổi mới sáng tạo cũng không nhất thiết là tin xấu. Điều đáng lo ngại hơn là khả năng học hỏi, liên kết và chuyển giao công nghệ giữa doanh nghiệp nội địa với doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, cũng như các chủ thể khác trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Nếu thiếu khả năng liên kết, chuyển giao công nghệ thì DNNVV sẽ càng khó khăn hơn để theo kịp công nghệ và hưởng lợi nhờ đổi mới sáng tạo.

Số liệu từ Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy, năm 2024 chỉ có 20,6% doanh nghiệp nhỏ và 13,1% doanh nghiệp vừa có hợp tác với các tổ chức khác để thực hiện đổi mới, cải tiến sản phẩm. Con số khiêm tốn này cho thấy việc liên kết, hợp tác với các đối tác khác trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo còn gặp nhiều khó khăn.

Thiếu thông tin về các chính sách hỗ trợ của Chính phủ

Gần đây, Nhà nước đã thực hiện nhiều ưu đãi, chính sách để hỗ trợ DNNVV đổi mới sáng tạo, bao gồm các ưu đãi về thuế, tín dụng, tư vấn kỹ thuật… Tỷ lệ DNNVV nhận được các ưu đãi này đã tăng nhưng vẫn còn khá khiêm tốn. Năm 2024, chỉ có khoảng 16,5% doanh nghiệp nhỏ nhận được một trong các chính sách hỗ trợ đổi mới công nghệ, 12% nhận được hỗ trợ tín dụng.

Nguyên nhân hàng đầu khiến doanh nghiệp không tiếp cận được các hình thức hỗ trợ này là do thiếu thông tin. Khảo sát của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy có tới gần 40% số doanh nghiệp được hỏi cho rằng họ không hề biết tới hoặc không rõ đầu mối thực hiện các chương trình này.

Thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao

Báo cáo về Năng lực Đổi mới sáng tạo toàn cầu (WIPO, 2024) phản ánh chỉ số về chất lượng nguồn nhân lực và nghiên cứu của Việt Nam chỉ xếp hạng 70/139. Đặc biệt cấu phần yếu nhất là giáo dục sau phổ thông - hệ đại học, cao đẳng, dạy nghề. Điều tra Doanh nghiệp của Ngân hàng Thế giới 2023 cũng cho thấy các hạn chế về chất lượng đào tạo của lực lượng lao động là một trong ba trở ngại lớn nhất cho doanh nghiệp.

Thiếu văn hóa về đổi mới, sáng tạo

Không những doanh nghiệp thiếu lao động có trình độ để thực hiện đổi mới sáng tạo, có lẽ họ còn thiếu cả ý thức và thói quen đổi mới, sáng tạo.

Theo ông Marc Kramer, một chuyên gia gạo cội về khởi nghiệp và đổi mới, sáng tạo tại Mỹ, sinh viên Việt Nam rất giỏi về đổi mới, sáng tạo, tuy nhiên họ chỉ giỏi nhất... là trong các cuộc thi. Một khi bắt tay triển khai các dự án hoặc áp dụng thực tế tại doanh nghiệp, thì họ nhanh chóng bỏ cuộc chỉ sau vài thất bại.

Điều mà các startup hay DNNVV cần nhất để có thể thành công đó chính là thói quen, ý thức và tinh thần đổi mới sáng tạo phải được thấm nhuần trong mọi nhân viên và trở thành nền tảng của văn hóa doanh nghiệp. Đó cũng chính là điều mà xã hội và hệ thống giáo dục nên khuyến khích học sinh, sinh viên, chứ không phải chỉ là thành tích trong các cuộc thi startup.

Bài viết này đã cố gắng liệt kê một số thực trạng mới về tình hình đổi mới sáng tạo của DNNVV trong giai đoạn 2023 cho đến nay. Bên cạnh các nguyên nhân chủ quan từ chính bản thân doanh nghiệp, có thể thấy có nhiều vấn đề đến từ các yếu tố khách quan, như áp lực cạnh tranh, thiếu liên kết với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cũng như thiếu thông tin và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Thực trạng này cho thấy chúng ta cần hơn nữa những phân tích và giải pháp thiết thực để hỗ trợ khu vực doanh nghiệp này có thể nâng cấp khả năng đổi mới sáng tạo để phát triển bền vững trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng biến động.

(1) Nghiên cứu của nhóm tác giả Lê Vinh Danh và đồng sự (2023): Đổi mới
sáng tạo và hiệu quả của DNVVN: bằng chứng tại Việt Nam.