Thuế mới và cơ hội tạo lập văn hóa pháp lý mới – KTSG

Người dân thực hiện giao dịch tại cơ quan thuế. Ảnh: TTXVN

Thông điệp Chính phủ đưa ra trong lần cải cách chính sách thuế đối với hộ kinh doanh lần này được thể hiện trong báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý và hoàn thiện dự thảo luật thuế sửa đổi: Tất cả hộ, cá nhân kinh doanh đều nộp thuế theo thu nhập thực tế, nếu thu nhập nhiều thì nộp thuế nhiều, thu nhập ít thì nộp thuế ít, nếu không có thu nhập thì không phải nộp thuế.

Cũng có thể hiểu, sự lệch pha trong chính sách thuế giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp hay thậm chí là cá nhân trong suốt một thời gian dài cần chấm dứt. Tuy nhiên, điều đó sẽ bất khả thi nếu văn hóa kinh doanh, văn hóa pháp lý và ý thức xã hội “cũ” không thay đổi để thiết lập một nền văn hóa và ý thức mới, tiến bộ hơn.

Trước đây, thuế đối với hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh là thuế khoán, có nghĩa được tính trên mức doanh thu ước lượng trong năm chứ không phải dựa trên doanh thu hay lợi nhuận thực. Thuế thu nhập hộ kinh doanh phải nộp thường khá thấp, và không loại trừ tình huống có tiêu cực trong việc tính toán doanh thu “khoán” giữa cán bộ thuế và người kinh doanh.

Trong khi đó, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp phải chịu mức thuế thu nhập doanh nghiệp cao hơn. Cho dù thuế thu nhập doanh nghiệp được tính trên thu nhập (lợi nhuận) thì mức thuế phải đóng trung bình vẫn cao hơn cách tính thuế đối với hộ kinh doanh. Còn nếu lập luận này không được chấp nhận thì có thể so sánh với biểu thuế thu nhập lũy tiến của cá nhân. Kết quả cũng cho thấy sự cách biệt và có thể lý giải vì sao một số người muốn kinh doanh theo hình thức “hộ” để không phải là đối tượng nộp thuế thu nhập cá nhân có thể lên đến 35% thu nhập (thực chất là doanh thu như hộ kinh doanh).

Theo quy định mới, thuế phải đóng bằng thu nhập (doanh thu trừ chi phí) nhân với thuế suất. Mức thuế suất được áp dụng tương tự mức thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp hiện nay: 15%, 17% hoặc 20%, tùy thuộc vào quy mô doanh thu.

Tuy nhiên, phương án tính thuế trên doanh thu vẫn được lựa chọn áp dụng đối với trường hợp hộ kinh doanh được áp dụng mức thuế suất 15% (doanh thu trong năm đạt 3 tỉ đồng). Thuế suất tính trên doanh thu dao động từ 0,5-5% tùy từng ngành hàng.

Như vậy, doanh thu tính thuế sẽ được trừ định mức 500 triệu đồng không chịu thuế. Đồng nghĩa, hộ kinh doanh có doanh thu phát sinh từ 500 triệu đồng trở xuống không có nghĩa vụ thuế. Một điểm mới nữa là doanh thu được tính thuế (hay tính thu nhập) đều phải được xác định trên dữ liệu doanh thu thực, không phải “khoán” như trước đây.

Kê khai đầy đủ và đúng thông tin doanh thu trước cơ quan thuế là đòi hỏi tất yếu. Thậm chí, để thực hiện phương pháp kê khai thuế mới, hộ kinh doanh còn phải đáp ứng thêm một số điều kiện để có thể xuất hóa đơn điện tử từ máy tính tiền kết nối dữ liệu với cơ quan thuế.

Đây là những điều chỉnh quan trọng nhằm quản lý cơ sở thuế hiệu quả, minh bạch hóa thông tin, tránh rủi ro áp thuế sai đối với hộ kinh doanh, giúp Nhà nước thu đủ số thuế cần phải thu, hộ kinh doanh khi đó cũng nộp đủ số thuế cần phải nộp.

Việc thay đổi ý thức xã hội nói chung, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật mới là một hành trình dài, đầy gam go. Về mặt nguyên lý, điều này trước hết phải bắt nguồn từ việc thay đổi tồn tại xã hội vốn có.

Tiếp theo những thay đổi về mặt chính sách thuế mà cụ thể là phương pháp thu thuế, cơ quan quản lý thuế cần thiết lập hạ tầng kỹ thuật, hỗ trợ người kinh doanh trang bị thiết bị, cơ sở vật chất và tập huấn kỹ thuật quản lý nguồn thu và phương pháp khai thuế bằng thiết bị và công nghệ mới.

Chi phí tuân thủ pháp luật thấp cũng là yếu tố quan trọng để bảo đảm việc thực thi pháp luật. Quá trình xây dựng các dự án luật ở nước ta trong những năm gần đây đã thực hiện nội dung thẩm định này. Mặc dù kết quả thẩm định chưa thực sự phản ánh tính kinh tế và sát thực của mô hình đánh giá nhưng những cải tiến đó về mặt quy trình lập pháp cũng cho thấy xu hướng tích cực trong việc hướng tới một nền pháp lý có chi phí tuân thủ thấp như Nghị quyết 66-NQ/TW xác định.

(*) Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TPHCM

Trương Trọng Hiểu (*)