Thuốc trị đau đầu do gắng sức

1. Nguyên nhân đau đầu do gắng sức và yếu tố nguy cơ

Đau đầu do gắng sức là tình trạng đau đầu xuất hiện sau hoạt động thể chất, thường liên quan đến sự gia tăng áp lực trong hệ mạch máu não. Dạng đau này có thể xảy ra ở nhiều hình thức vận động khác nhau, trong đó chạy bộ là tác nhân thường gặp.

Trong y học thể thao, đau đầu do gắng sức được xem là một thực thể lâm sàng riêng biệt, khác với đau đầu thứ phát do bệnh lý thần kinh hoặc tim mạch. Cơ chế chính xác chưa được làm rõ hoàn toàn, tuy nhiên giả thuyết phổ biến cho rằng vận động cường độ cao làm giãn các mạch máu trong sọ, khi vượt ngưỡng chịu đựng sẽ gây cảm giác đau nhói.

Đau đầu do gắng sức là tình trạng đau đầu xuất hiện sau hoạt động thể chất, thường liên quan đến sự gia tăng áp lực trong hệ mạch máu não.

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ đau đầu do gắng sức bao gồm:

- Gắng sức quá mức: Tập luyện cường độ cao hoặc kéo dài đột ngột, đặc biệt khi chưa thích nghi, dễ tạo ra "cơn bão hoàn hảo" giữa căng cơ, tăng áp lực nội sọ và mất nước.

- Mất nước và rối loạn điện giải: Khi cơ thể thiếu nước, máu trở nên đặc hơn, làm giảm khả năng cung cấp oxy cho não và gây đau đầu.

- Nhiệt độ cao và nắng nóng: Tập luyện ngoài trời nắng nóng làm tăng nguy cơ kiệt sức do nhiệt, mất nước và đau đầu.

- Hạ đường huyết: Ở những người có rối loạn đường huyết, vận động mạnh có thể làm đường huyết giảm nhanh, dẫn đến đau đầu.

- Tư thế và kỹ thuật tập luyện sai: Căng cơ cổ, vai, gáy do sai tư thế hoặc vận động lặp lại có thể chèn ép mạch máu và dây thần kinh.

- Bệnh lý nền: Một số trường hợp đau đầu khi gắng sức có thể liên quan đến bệnh tim mạch, mạch máu não hoặc bệnh lý thần kinh, cần được loại trừ.

Đau đầu do gắng sức thường có đặc điểm: Đau nhói hoặc đau giật, có thể hai bên đầu hoặc một bên, xuất hiện trong hoặc ngay sau khi vận động. Thời gian kéo dài từ vài phút đến vài giờ, hiếm khi quá 48 giờ, có thể kèm theo cứng cổ, buồn nôn, nhạy cảm ánh sáng hoặc thay đổi thị lực

2. Điều trị đau đầu do gắng sức như thế nào?

Điều trị đúng và kịp thời là yếu tố then chốt giúp người tập duy trì vận động an toàn và hiệu quả. Phần lớn các trường hợp có thể xử trí bằng các biện pháp không dùng thuốc.

2.1. Điều trị không dùng thuốc

- Nghỉ ngơi và giảm kích thích: Khi cơn đau xuất hiện, người bệnh nên dừng tập luyện ngay, nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh, ánh sáng dịu. Việc giảm kích thích thị giác và thính giác giúp hệ thần kinh trung ương nhanh chóng ổn định.

- Liệu pháp nhiệt: Chườm lạnh lên trán hoặc vùng gáy có tác dụng làm co mạch, giảm đau trong giai đoạn cấp. Nếu không hiệu quả, có thể chườm ấm hoặc xả nước ấm lên cổ và vai nhằm thư giãn cơ và cải thiện tuần hoàn máu.

- Massage và thư giãn: Xoa bóp, massage và các kỹ thuật thư giãn cơ giúp giảm căng cơ cổ - vai - gáy, vốn là các điểm kích hoạt thường gặp của đau đầu do gắng sức. Các nhóm cơ thường cần chú ý gồm cơ thang, cơ thái dương và cơ dưới chẩm.

- Bù nước và năng lượng: Uống nước và bổ sung điện giải sau khi tập là biện pháp đơn giản nhưng rất quan trọng. Với người có nguy cơ hạ đường huyết, nên bổ sung carbohydrate nhẹ trước và sau vận động.

2.2. Điều trị đau đầu do gắng sức bằng thuốc

Trong đa số trường hợp, đau đầu do gắng sức có thể kiểm soát bằng nghỉ ngơi và điều chỉnh tập luyện. Tuy nhiên, thuốc có thể được sử dụng khi cơn đau ở mức độ vừa đến nặng hoặc tái diễn nhiều lần, ảnh hưởng đến khả năng vận động và sinh hoạt.

- Thuốc giảm đau: Các thuốc giảm đau không kê đơn thường được lựa chọn đầu tay bao gồm acetaminophen (paracetamol), thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như ibuprofen hoặc naproxen. Các thuốc này giúp giảm đau an toàn, nên được sử dụng liều thấp, trong thời gian ngắn, tránh dùng liên tục nhiều ngày để phòng nguy cơ kích ứng dạ dày, ảnh hưởng thận và tim mạch.

- Thuốc dự phòng trong trường hợp tái phát thường xuyên: Với những người bị đau đầu do gắng sức tái diễn nhiều lần, đặc biệt khi đã loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm, có thể cân nhắc điều trị dự phòng bằng thuốc:

+ Indomethacin: Là thuốc được ghi nhận có hiệu quả trong phòng ngừa đau đầu do gắng sức, thường dùng trước khi vận động cường độ cao. Tuy nhiên, thuốc có thể gây tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và cần dùng theo chỉ định của bác sĩ.

+ Thuốc chẹn beta (ví dụ propranolol): Có thể được sử dụng ở một số bệnh nhân, đặc biệt khi đau đầu liên quan đến rối loạn mạch máu hoặc tăng nhịp tim khi gắng sức.

Lưu ý, việc sử dụng các thuốc dự phòng này cần được bác sĩ thăm khám và chỉ định, tuyệt đối không được tự ý dùng. Ngoài ra, thuốc chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế cho việc điều chỉnh cường độ tập luyện, bù nước, cải thiện tư thế và phục hồi chức năng. Lạm dụng thuốc giảm đau có thể dẫn đến đau đầu do thuốc và che lấp các bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm.

Lạm dụng thuốc giảm đau có thể dẫn đến đau đầu do thuốc và che lấp các bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm.

3. Phòng ngừa đau đầu do gắng sức

Phòng ngừa được xem là biện pháp hiệu quả nhất trong kiểm soát đau đầu do gắng sức:

- Khởi động kỹ với các bài giãn cơ động trước khi tập.

- Tăng dần cường độ và thời lượng vận động, tránh gắng sức đột ngột.

- Uống đủ nước trước, trong và sau tập; bổ sung điện giải khi tập trên 45 phút hoặc trong điều kiện nóng ẩm.

- Hạn chế tập luyện ngoài trời nắng gắt, tăng dần khả năng thích nghi với nhiệt.

- Đánh giá và điều chỉnh tư thế, kỹ thuật tập luyện với sự hỗ trợ của huấn luyện viên hoặc chuyên gia vật lý trị liệu.

- Theo dõi các yếu tố khởi phát để điều chỉnh kế hoạch tập phù hợp.

Người tập nên đến cơ sở y tế khi gặp các dấu hiệu sau: Đau đầu do gắng sức mới khởi phát hoặc ngày càng nặng, cơn đau dữ dội, xuất hiện đột ngột, không giảm khi nghỉ ngơi, đau đầu kèm lú lẫn, thay đổi thị lực, yếu liệt, buồn nôn hoặc cứng cổ… Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, chụp CT, MRI hoặc chọc dò dịch não tủy để loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm.

BS. Nguyễn Trọng Thủy