Thượng đỉnh Mỹ - Triều: Thách thức và triển vọng

Tổng thống Mỹ Donald Trump (phải) và nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un hội đàm tại Bàn Môn Điếm ngày 30/6/2019. (Nguồn: Yonhap)

Động lực mới trước rào cản cũ

Tổng thống Donald Trump ngày 19/8 cho biết ông sẽ gặp nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un vào cuối năm nay nhằm khôi phục mối quan hệ mà ông khẳng định đã thiết lập được với nhà lãnh đạo Triều Tiên trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình. Dự kiến, ông Trump có thể sẽ tham dự Hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến vào cuối năm nay, tạo cơ hội cho một cuộc gặp với nhà lãnh đạo Triều Tiên trong khu vực nếu Triều Tiên tỏ ra sẵn sàng cho việc nối lại đối thoại.

Động lực thúc đẩy cuộc gặp đến từ lợi ích của cả hai phía. Đối với Mỹ, chính quyền Tổng thống Trump mong muốn tạo ra một dấu ấn đối ngoại sau khi phải xử lý nhiều điểm nóng quốc tế. Bán đảo Triều Tiên vẫn là một trong những hồ sơ an ninh quan trọng nhất của Washington, bởi chương trình hạt nhân và tên lửa của Bình Nhưỡng tiếp tục phát triển, trong khi nguy cơ tính toán sai lầm quân sự vẫn hiện hữu.

Gần đây, Tổng thống Mỹ cũng liên tiếp đưa ra các quyết định quan trọng liên quan đến Bán đảo Triều Tiên: giảm quy mô, thời gian cuộc tập trận “Lá chắn Tự do Ulchi” và hủy bỏ hủy cuộc tập trận đổ bộ chung với Hàn Quốc.

Các động thái này có thể được xem như sự hạ thấp các cam kết liên minh của Mỹ nếu nhìn từ phía Hàn Quốc và các đồng minh khác của Mỹ tại châu Á. Song nếu nhìn từ góc độ an ninh trên Bán đảo Triều Tiên, đây là động thái của Mỹ nhằm làm dịu tình hình, tạo điều kiện cho cuộc gặp thượng đỉnh với nhà lãnh đạo Kim Jong Un có thể diễn ra.

Về phía Triều Tiên, Bình Nhưỡng hiện ở vị thế khác so với giai đoạn 2018-2019. Những năm gần đây, Triều Tiên tiếp tục tăng cường năng lực răn đe chiến lược, trong khi về đối ngoại Triều Tiên tích cực mở rộng quan hệ với Nga và duy trì quan hệ truyền thống với Trung Quốc. Điều đó giúp Triều Tiên có thêm dư địa mặc cả trong các cuộc đàm phán với Mỹ.

Tuy nhiên, Bình Nhưỡng vẫn có nhu cầu giảm áp lực từ các lệnh trừng phạt quốc tế, tìm kiếm môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế và nâng cao vị thế ngoại giao. Một cuộc gặp với Tổng thống Mỹ, nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng, sẽ tiếp tục mang lại lợi ích về hình ảnh và vị thế quốc tế cho nhà lãnh đạo Kim Jong Un.

Tuy nhiên, khả năng cuộc gặp diễn ra thành công vẫn còn gặp nhiều rào cản. Trong khi phát ngôn viên của Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Mỹ sẵn sàng đối thoại với Triều Tiên mà không kèm theo bất kỳ điều kiện tiên quyết nào, phía Triều Tiên lại tỏ ra thận trọng hơn.

Trong khi ca ngợi mối quan hệ cá nhân giữa hai nhà lãnh đạo, Triều Tiên vẫn coi mối quan hệ cá nhân đó có những giới hạn và sẽ không thể vượt qua các ưu tiên chiến lược. Ngày 20/8, Triều Tiên đã phóng khoảng 10 tên lửa đạn đạo ngoài khơi bờ biển phía Đông nước này, hành động được xem là nhằm phản đối cuộc tập trận chung giữa Mỹ và Hàn Quốc.

Mỹ-Hàn Quốc vừa qua đã giảm nhịp độ tập trận song phương. (Nguồn: Yonhap)

Liệu có thể tạo đột phá?

Trường hợp cuộc gặp diễn ra thuận lợi, đây sẽ là lần thứ tư hai nhà lãnh đạo gặp trực tiếp, tiếp nối các cuộc gặp tại Singapore (2018), Hà Nội - Việt Nam (2019) và Bàn Môn Điếm, khu phi quân sự liên Triều (DMZ) (2019). Tuy nhiên, bài học từ các cuộc gặp trước cho thấy ngoại giao thượng đỉnh chỉ phát huy hiệu quả khi có sự chuẩn bị kỹ lưỡng ở cấp chuyên viên.

Hội nghị Singapore năm 2018 đã tạo ra bước ngoặt lịch sử khi lần đầu tiên một Tổng thống Mỹ đương nhiệm gặp nhà lãnh đạo Triều Tiên, qua đó góp phần giảm đáng kể căng thẳng trên Bán đảo. Tuy nhiên, tuyên bố chung khi đó còn mang tính nguyên tắc, thiếu lộ trình và cơ chế thực hiện cụ thể.

Đến Hội nghị Hà Nội năm 2019, bất đồng về phạm vi dỡ bỏ cấm vận và yêu cầu phi hạt nhân hóa khiến đàm phán đổ vỡ mà không đạt được thỏa thuận nào. Cuộc gặp ngắn tại Bàn Môn Điếm sau đó chỉ mang ý nghĩa biểu tượng và không thể cứu vãn tiến trình đàm phán đang đình trệ.

Hiện nay, bối cảnh còn phức tạp hơn trước. Triều Tiên được cho là đã mở rộng đáng kể năng lực hạt nhân so với thời điểm năm 2019, đồng thời ngày càng khẳng định vị thế là một quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân. Điều này khiến mục tiêu “phi hạt nhân hóa hoàn toàn” mà Mỹ theo đuổi trở nên khó đạt được hơn. Ngược lại, Triều Tiên nhiều khả năng sẽ ưu tiên đàm phán theo hướng kiểm soát xung đột, giảm trừng phạt từng phần và từng bước xây dựng lòng tin, thay vì chấp nhận từ bỏ toàn bộ chương trình hạt nhân ngay từ đầu.

Dù vậy, triển vọng của một Hội nghị thượng đỉnh mới không hoàn toàn bi quan. Nếu hai bên điều chỉnh kỳ vọng theo hướng thực tế hơn, tập trung vào các mục tiêu trung gian như thiết lập cơ chế liên lạc thường xuyên, giảm nguy cơ xung đột quân sự, đóng băng một số hoạt động hạt nhân hoặc tên lửa để đổi lấy các biện pháp nới lỏng trừng phạt có giới hạn, thì khả năng đạt được kết quả sẽ cao hơn so với việc theo đuổi một thỏa thuận toàn diện ngay lập tức. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với thực tế khi khoảng cách lợi ích giữa hai bên vẫn còn rất lớn.

Ở góc độ khu vực, bất kỳ tiến triển tích cực nào trong đối thoại Mỹ - Triều cũng sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với hòa bình và ổn định Đông Bắc Á. Trung Quốc và Nga cũng có lợi ích trong việc duy trì ổn định khu vực, tránh để căng thẳng leo thang thành khủng hoảng quân sự.

Có thể thấy, triển vọng thành công của thượng đỉnh Mỹ - Triều sẽ phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng nhượng bộ của cả hai bên. Nếu chỉ dừng ở biểu tượng chính trị, cuộc gặp khó tạo ra thay đổi lâu dài. Ngược lại, nếu được chuẩn bị kỹ lưỡng với những mục tiêu thực tế và lộ trình từng bước, Hội nghị thượng đỉnh lần này có thể trở thành bước khởi đầu cho một tiến trình đối thoại ổn định hơn, góp phần giảm căng thẳng trên Bán đảo Triều Tiên và tăng cường an ninh khu vực Đông Bắc Á.