Thượng đỉnh Mỹ - Trung và phép thử của quan hệ ổn định chiến lược

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã bắt đầu chuyến thăm cấp nhà nước Mỹ kéo dài ba ngày, từ 23-25/9, theo lời mời của Tổng thống Donald Trump. Nhà Trắng cho biết ông Trump và đệ nhất phu nhân đã trực tiếp tới căn cứ liên hợp Andrews để chào đón Chủ tịch Trung Quốc cùng phu nhân, trước khi hai nhà lãnh đạo bước vào chương trình làm việc chính thức ngày 24/9.

Theo Bộ Ngoại giao Trung Quốc, ngay khi đáp máy bay, ông Tập Cận Bình đã phát đi thông điệp đáng chú ý khi nhấn mạnh Mỹ và Trung Quốc “nên trở thành đối tác thay vì đối thủ”, hướng tới hợp tác cùng có lợi vì lợi ích của hai nước và thế giới.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại căn cứ không quân Andrews, bang Maryland hôm 23/9 (giờ địa phương). Ảnh: THX/TTXVN

Ông Tập Cận Bình đồng thời nhắc lại định hướng xây dựng một mối quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng mà hai nhà lãnh đạo đã nhất trí tại cuộc gặp hồi tháng 5 ở Bắc Kinh. Theo đó, hợp tác được coi là nền tảng, cạnh tranh cần được đặt trong giới hạn và những khác biệt cần được xử lý bằng các cơ chế phù hợp.

“Thế giới đang phát triển, thời đại đang thay đổi, nhưng quy luật lịch sử về việc Trung Quốc và Mỹ chung sống hòa bình không thay đổi, nguyện vọng tốt đẹp của nhân dân hai nước về tăng cường giao lưu hữu nghị không thay đổi, kỳ vọng chung của cộng đồng quốc tế đối với Trung Quốc và Mỹ cũng không thay đổi.

Tôi mong chờ có cuộc trao đổi sâu rộng với Tổng thống Trump về những vấn đề lớn liên quan đến quan hệ hai nước và tình hình thế giới, tiếp tục làm phong phú nội hàm của mối quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng Trung - Mỹ, đồng thời mở rộng không gian giao lưu, hợp tác trên các lĩnh vực giữa hai nước”, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh.

Thông điệp trên phần nào phản ánh bài toán bao trùm của hội nghị lần này. Giới quan sát cho rằng Washington và Bắc Kinh bước vào cuộc gặp với nhu cầu kiểm soát một mối quan hệ đang đồng thời chịu sức ép từ thương mại, công nghệ, vấn đề Đài Loan (Trung Quốc), hồ sơ Iran và cuộc đua ngày càng sâu rộng trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo Financial Times, tín hiệu rõ ràng nhất về nỗ lực giảm nhiệt trước thềm hội đàm đến từ lĩnh vực thương mại. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm 23/9 cho biết Washington và Bắc Kinh đã nhất trí gia hạn thêm hai tháng thỏa thuận đình chiến thương mại, vốn dự kiến hết hiệu lực vào ngày 10/11.

Cụ thể, cơ chế hiện tại sẽ được kéo dài tới ngày 10/1/2027, giúp hai bên có thêm thời gian thảo luận về một khuôn khổ kinh tế rộng hơn. Thỏa thuận được đưa ra sau các cuộc làm việc giữa ông Bessent và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong tại New York ngày 20/9 và tại Washington ngày 23/9.

Việc gia hạn chưa đồng nghĩa những bất đồng thương mại đã được xử lý. Hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn còn khác biệt về thuế quan, chính sách công nghiệp, tiếp cận thị trường và nhiều vấn đề mang tính cấu trúc. Tuy nhiên, thay vì để thời hạn 10/11 trở thành điểm khởi phát một vòng leo thang mới, hai bên lựa chọn kéo dài khoảng thời gian thương lượng.

Bên cạnh thuế quan, đất hiếm và khoáng sản chiến lược được dự báo là một trong những hồ sơ quan trọng. Đây là nhóm nguyên liệu thiết yếu đối với chất bán dẫn, xe điện, năng lượng sạch và nhiều ngành công nghiệp quốc phòng.

Reuters dẫn số liệu của AlixPartners cho biết Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% hoạt động khai thác đất hiếm toàn cầu và hơn 85% khâu tinh luyện, sản xuất kim loại đất hiếm. Vị thế này mang lại cho Bắc Kinh một lợi thế đáng kể trong các cuộc thương lượng kinh tế - thương mại với Washington, trong bối cảnh Mỹ đang tìm cách giảm phụ thuộc vào các nguồn cung chiến lược từ Trung Quốc.

Nghi thức bắn đại bác chào đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại căn cứ Andrews. Ảnh: THX/TTXVN

Nếu khoáng sản chiến lược phản ánh mức độ phụ thuộc trong các chuỗi cung ứng hiện tại, trí tuệ nhân tạo lại đặt ra câu hỏi về tương quan công nghệ trong tương lai.

Washington và Bắc Kinh đang cạnh tranh quyết liệt trong phát triển mô hình AI, chip tiên tiến và hạ tầng điện toán. Tuy nhiên, ngay trước thượng đỉnh, phía Mỹ đã đề xuất xây dựng cơ chế thông báo về các sự cố AI nghiêm trọng, cùng một khuôn khổ trao đổi song phương nhằm xử lý những rủi ro liên quan tới an ninh quốc gia và công nghệ mới.

Theo Reuters, đề xuất này được đưa ra trong cuộc gặp giữa Bộ trưởng Tài chính Mỹ và Phó Thủ tướng Trung Quốc tại New York. Hai bên cũng thảo luận khả năng tiếp tục các cuộc trao đổi về AI, trong bối cảnh những vấn đề như ứng dụng AI trong quân sự, bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và kiểm soát các hệ thống tiên tiến ngày càng thu hút sự quan tâm.

Điểm đáng chú ý là tiến triển trong lĩnh vực này không nhất thiết phụ thuộc vào việc hai bên thu hẹp khoảng cách công nghệ. Trong một cuộc cạnh tranh được dự báo còn kéo dài, việc hình thành các cơ chế liên lạc và quản trị rủi ro có thể là hướng tiếp cận thực tế .

Khác với thương mại hay AI, những vấn đề an ninh và địa chính trị đặt ra bài toán phức tạp hơn. Ngay trước chuyến thăm, Đại sứ Trung Quốc tại Mỹ Tạ Phong nhấn mạnh Đài Loan là một trong những “lằn ranh đỏ” của Bắc Kinh.

Một vấn đề nóng khác dự kiến được đưa ra thảo luận là Iran. Washington hiện muốn tiếp tục trao đổi với Bắc Kinh về các mối liên hệ tài chính giữa Trung Quốc và Tehran, trong bối cảnh Trung Quốc hiện là khách hàng lớn nhất thế giới đối với dầu xuất khẩu của Iran.

Với các vấn đề này, giá trị của tiếp xúc cấp cao có thể không nằm ở khả năng thu hẹp ngay những khác biệt căn bản, mà ở việc làm rõ lập trường, duy trì các kênh trao đổi và giảm nguy cơ tính toán sai - yếu tố đặc biệt quan trọng đối với những vấn đề mà cả Washington và Bắc Kinh đều coi có ý nghĩa chiến lược. Từ đó, hai bên sẽ củng cố dư địa hợp tác ở những lĩnh vực có lợi ích chung, tạo nền tảng cho một quỹ đạo quan hệ ổn định hơn.