Thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ ở ĐBSCL, dễ không?

Khởi động Tuần lễ KHCN Cần Thơ 2025 -Ảnh: Trung Phạm

Quyền sở hữu trí tuệ – nền tảng của đổi mới sáng tạo

Quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) là quyền của tổ chức, cá nhân đối với các sản phẩm trí tuệ do mình sáng tạo ra, bao gồm quyền tác giả, sáng chế, giải pháp hữu ích, nhãn hiệu, giống cây trồng và các đối tượng liên quan. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, quyền SHTT ngày càng trở thành công cụ quan trọng nhằm bảo vệ thành quả nghiên cứu, khuyến khích đổi mới sáng tạo và thúc đẩy phát triển kinh tế tri thức.

Tại các trường đại học và viện nghiên cứu ở ĐBSCL, các đối tượng SHTT được bảo hộ chủ yếu gồm quyền tác giả, giống cây trồng, nhãn hiệu, sáng chế và giải pháp hữu ích. Một số cơ sở đào tạo ở Cần Thơ đã được cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu như Trường đại học Cần Thơ (ĐHCT), Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Trường Đại học Kỹ thuật – Công nghệ Cần Thơ và Trường Cao đẳng Phạm Ngọc Thạch Cần Thơ. Riêng về sáng chế và giải pháp hữu ích, có 2 trường đã tiến hành đăng ký là Trường ĐHCT và Trường Đại học Kỹ thuật – Công nghệ Cần Thơ.

Tính đến tháng 9.2024, Trường ĐHCT có 40 đơn sáng chế và giải pháp hữu ích trên tổng số 152 đơn của thành phố, chiếm 26%. Số văn bằng bảo hộ của trường là 16 trên tổng số 47 văn bằng sáng chế, giải pháp hữu ích của thành phố, chiếm 34%. Những con số này cho thấy vai trò trung tâm của Trường ĐHCT trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của khu vực.

Theo PGS-TS Lê Nguyễn Đoan Khôi – Trưởng phòng Quản lý khoa học, ĐHCT, việc tăng cường bảo hộ quyền SHTT đối với kết quả nghiên cứu là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy chuyển giao công nghệ và thương mại hóa. Nếu không có cơ sở pháp lý rõ ràng, các kết quả nghiên cứu rất khó được doanh nghiệp tiếp nhận và đầu tư phát triển.

Đại học Cần Thơ hiện nay là trung tâm của KHCN - Ảnh: Trung Phạm

Bảo hộ SHTT gắn với đặc thù nghiên cứu vùng ĐBSCL

Bên cạnh các trường đại học, Viện Lúa ĐBSCL là đơn vị tiêu biểu trong nghiên cứu và bảo hộ kết quả khoa học. Từ năm 2010 đến nay, Viện đã có hơn 30 giống lúa mới được công nhận chính thức, tập trung vào các giống chất lượng cao phục vụ xuất khẩu và các giống có khả năng chống chịu hạn, mặn, ngập và sâu bệnh.

Việc bảo hộ quyền SHTT đối với các giống lúa mới không chỉ bảo vệ công sức nghiên cứu của các nhà khoa học mà còn góp phần nâng cao giá trị kinh tế của ngành lúa gạo, hỗ trợ nông dân tiếp cận các giống chất lượng cao, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao năng suất sản xuất.

Theo TS Trần Lê Hồng – Phó Cục trưởng Cục SHTT, việc xác lập quyền SHTT đối với kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong phân chia lợi ích giữa các bên tham gia nghiên cứu, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Đặc biệt, đối với những sáng chế có tác động đến an ninh, quốc phòng, việc nộp đơn đăng ký ở nước ngoài phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định của pháp luật Việt Nam.

Mặc dù hoạt động đăng ký bảo hộ sáng chế, giải pháp hữu ích đã có nhiều chuyển biến tích cực, nhưng số lượng tài sản trí tuệ được chuyển giao, ứng dụng hoặc thương mại hóa trên thực tế vẫn còn hạn chế. Nhiều kết quả nghiên cứu giá trị mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, chưa trở thành sản phẩm thương mại có giá trị kinh tế.

Những năm gần đây, nhờ chính sách khuyến khích của Chính phủ và Bộ Khoa học &Công nghệ (KH&CN), các nhà khoa học đã chú trọng hơn đến việc đăng ký quyền sở hữu công nghiệp. Tuy nhiên, tỷ lệ sáng chế được thương mại hóa vẫn còn thấp.

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 tăng 16–18% số lượng đơn đăng ký sáng chế, văn bằng bảo hộ mỗi năm và tỷ lệ sáng chế được khai thác thương mại đạt 8–10%. Mục tiêu này cho thấy thương mại hóa quyền SHTT là một nhiệm vụ khó, đòi hỏi nỗ lực lâu dài và sự phối hợp đồng bộ của nhiều bên, từ cơ quan quản lý, viện trường đến doanh nghiệp.

Lãnh đạo TP.Cần Thơ thăm một gian hàng KHCN - Ảnh: Trung Phạm

Thương mại hóa quyền SHTT: Dễ hay khó?

Theo TS Nguyễn Hữu Cẩn – Quyền Viện trưởng Viện Khoa học SHTT, quản trị và khai thác tài sản trí tuệ là vấn đề rất thiết thực đối với cá nhân và doanh nghiệp. Thương mại hóa không chỉ là bán sáng chế mà còn bao gồm chuyển giao công nghệ, nhượng quyền, liên kết sản xuất và phát triển sản phẩm dựa trên kết quả nghiên cứu.

Khó khăn lớn nhất hiện nay là kết nối cung – cầu công nghệ. Nhiều nhà khoa học giỏi chuyên môn nhưng chưa có kỹ năng thương mại hóa, trong khi doanh nghiệp lại thiếu thông tin về các kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng. Bên cạnh đó, cơ chế định giá tài sản trí tuệ, chia sẻ lợi ích và thủ tục pháp lý cũng là những rào cản đáng kể.

Thực tế cho thấy, không ít đề tài có giá trị khoa học cao nhưng lại thiếu lộ trình phát triển sản phẩm, thiếu đối tác tiếp nhận công nghệ. Hoặc không đáp ứng yêu cầu thị trường. Điều này khiến nhiều tài sản trí tuệ dù đã được bảo hộ vẫn “nằm trên giấy”.

PGS-TS Lê Nguyễn Đoan Khôi cho rằng thương mại hóa quyền SHTT không dễ, nhưng hoàn toàn khả thi nếu có chiến lược phù hợp. Theo ông, cần lựa chọn những kết quả nghiên cứu có tiềm năng ứng dụng cao, xây dựng mô hình hợp tác với doanh nghiệp và đảm bảo cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch giữa nhà khoa học và đơn vị khai thác. Trong các năm qua, Trường Đại học Cần Thơ hợp tác và chuyển giao công nghệ là chủ yếu, còn việc thương mại hóa quyền SHTT có nhưng không nhiều.

Việc thương mại hóa không chỉ giúp tạo nguồn thu cho nhà trường và nhà khoa học, mà còn góp phần đưa tri thức vào thực tiễn sản xuất, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội của vùng ĐBSCL. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển đổi mô hình tăng trưởng, các giải pháp khoa học công nghệ (KHCN) gắn với nông nghiệp, môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu càng cần được thương mại hóa mạnh mẽ hơn.

Văn Kim Khanh