Tiềm năng, cơ hội và thách thức trong hoạt động xuất khẩu tỉnh Nghệ An

Từ “vùng trũng” công nghiệp đến cực tăng trưởng xuất khẩu

Trong nhiều năm, Nghệ An được biết đến là địa phương có diện tích lớn, dân số đông, nguồn lao động dồi dào và thế mạnh về nông nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động công nghiệp và xuất khẩu của tỉnh từng phát triển chưa tương xứng với tiềm năng. Hàng hóa xuất khẩu chủ yếu vẫn là nông sản, khoáng sản thô hoặc sản phẩm sơ chế, giá trị gia tăng thấp.

Những năm gần đây, đặc biệt giai đoạn 2022 – 2025, diện mạo xuất khẩu của Nghệ An đã thay đổi rõ rệt. Từ mức kim ngạch xuất khẩu 2,188 tỷ USD năm 2022, đến năm 2023 con số này tăng lên 2,44 tỷ USD, tăng 11,7%. Đặc biệt, năm 2024 và 2025 ghi nhận bước tăng trưởng bứt phá khi kim ngạch lần lượt đạt 3,17 tỷ USD và 4,67 tỷ USD. Tính chung cả giai đoạn, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt khoảng 27%/năm.

Sự tăng trưởng này không chỉ phản ánh quy mô xuất khẩu mở rộng mà còn cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ trong cơ cấu kinh tế của tỉnh. Nếu như trước đây xuất khẩu của Nghệ An phụ thuộc nhiều vào sản phẩm thô thì nay nhóm hàng công nghiệp chế biến đã chiếm khoảng 89% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Động lực lớn nhất đến từ sự phát triển của khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Hàng loạt tập đoàn lớn như Luxshare-ICT, Goertek, Foxconn, Ju Teng, Sunny Optical Technology, Everwin Precision… đã đầu tư vào Khu kinh tế Đông Nam và các khu công nghiệp VSIP, WHA Industrial Zone.

Hàng hóa xuất qua cảng Cửa Lò.

Các dự án điện tử, linh kiện công nghệ cao liên tục đi vào hoạt động không chỉ tạo ra giá trị xuất khẩu lớn mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp mới tại Nghệ An. Từ một tỉnh chưa có nhiều dấu ấn trong lĩnh vực điện tử, Nghệ An đang từng bước trở thành trung tâm sản xuất linh kiện, thiết bị điện tử mới của khu vực Bắc Trung Bộ.

Không chỉ công nghiệp điện tử, nhiều lĩnh vực khác cũng ghi nhận sự phát triển mạnh mẽ như dệt may, da giày, chế biến gỗ, viên nén năng lượng, nông sản chế biến… Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh mở rộng quy mô xuất khẩu theo hướng hiện đại và bền vững hơn.

Cùng với công nghiệp, lĩnh vực nông nghiệp của tỉnh cũng từng bước chuyển mình theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn gắn với chế biến và xuất khẩu. Nghệ An hiện đã hình thành nhiều vùng nguyên liệu tập trung đối với chè, mía, sắn, lạc, rau màu và cây ăn quả. Việc triển khai các tiêu chuẩn VietGAP, HACCP, truy xuất nguồn gốc và cấp mã số vùng trồng giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính.

Đối với ngành gỗ và khoáng sản, xu hướng chuyển từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu ngày càng rõ nét. Nhiều sản phẩm như ván MDF, viên nén mùn cưa, đá mỹ nghệ, bột đá siêu mịn hay hạt phụ gia nhựa đang tạo giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế.

Cơ hội lớn từ hội nhập và những thách thức đặt ra

Một trong những lợi thế lớn của Nghệ An hiện nay là khả năng tiếp cận thị trường quốc tế ngày càng rộng mở. Đến nay, hàng hóa của tỉnh đã có mặt tại hơn 170 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trung Quốc và Hoa Kỳ hiện là hai thị trường xuất khẩu lớn nhất, lần lượt chiếm khoảng 19,5% và 19% tổng kim ngạch xuất khẩu. Ngoài ra, các thị trường Đông Nam Á, Hàn Quốc, Hồng Kông và châu Âu tiếp tục duy trì tăng trưởng tích cực.

Đặc biệt, việc Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA, CPTPP hay RCEP đã mở ra dư địa lớn cho xuất khẩu của Nghệ An. Các hiệp định này giúp doanh nghiệp được hưởng ưu đãi thuế quan, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nafoods Group đã vận hành hiệu quả chuỗi quy trình sản xuất khép kín để nâng cao chất lượng nông sản xuất khẩu.

Xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đang tạo cơ hội lớn cho Nghệ An thu hút đầu tư. Với lợi thế quỹ đất rộng, nguồn lao động dồi dào, vị trí kết nối thuận lợi và hạ tầng khu công nghiệp ngày càng hoàn thiện, Nghệ An đang trở thành điểm đến hấp dẫn của các tập đoàn quốc tế.

Hạ tầng giao thông của tỉnh cũng từng bước được cải thiện với cao tốc Bắc – Nam, cảng biển Cửa Lò, sân bay Vinh và các tuyến giao thông kết nối liên vùng. Đây là yếu tố quan trọng hỗ trợ lưu thông hàng hóa, giảm thời gian vận chuyển và tạo điều kiện cho hoạt động logistics.

Song song với đó, công tác xúc tiến thương mại của tỉnh được triển khai mạnh mẽ. Nghệ An đã tổ chức nhiều đoàn công tác xúc tiến tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Australia, châu Âu và các nước ASEAN nhằm tìm kiếm đối tác, mở rộng thị trường xuất khẩu.

Nhiều hội nghị giao thương trực tuyến với hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài được duy trì thường xuyên, giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường, xu hướng tiêu dùng và tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Các doanh nghiệp của tỉnh cũng tích cực tham gia các hội chợ quốc tế lớn như FOODEXPO, Finefood Sydney, hội chợ Việt – Trung hay các chương trình kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội lớn, hoạt động xuất khẩu của Nghệ An vẫn còn nhiều khó khăn và thách thức. Trước hết, dù khu vực FDI đóng góp lớn cho tăng trưởng xuất khẩu nhưng doanh nghiệp trong nước phát triển chưa tương xứng. Công nghiệp hỗ trợ còn yếu, tỷ lệ nội địa hóa thấp khiến phần lớn nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất vẫn phải nhập khẩu từ bên ngoài.

Hệ thống logistics của tỉnh dù đã được cải thiện nhưng vẫn thiếu đồng bộ. Chưa có trung tâm logistics quy mô lớn, dịch vụ logistics còn manh mún, chi phí vận chuyển cao làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

Dây chuyền sản xuất bột đá vôi trắng siêu mịn CaCO3 tinh khiết của Công ty Trung Hải Nghệ An tại xã Quỳ Hợp.

Ngoài ra, trong bối cảnh thế giới ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn xanh, doanh nghiệp xuất khẩu đang chịu áp lực lớn về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải carbon, tiêu chuẩn môi trường và lao động. Các quy định mới của EU hay Mỹ liên quan đến phát triển bền vững sẽ buộc doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hơn vào công nghệ và quản trị.

Một khó khăn khác là năng lực nghiên cứu thị trường, xây dựng thương hiệu và marketing quốc tế của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế. Không ít doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do do khó đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Trong bối cảnh đó, Nghệ An đang định hướng phát triển xuất khẩu theo hướng bền vững, nâng cao giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 9 tỷ USD, trong đó hàng công nghiệp chế biến chiếm trên 95% tổng kim ngạch.

Để đạt mục tiêu này, Nghệ An sẽ tiếp tục thu hút các dự án công nghệ cao, phát triển công nghiệp hỗ trợ, mở rộng logistics, đẩy mạnh chuyển đổi số và hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới.

Với những nền tảng đã được tạo dựng, cùng quyết tâm đổi mới và hội nhập mạnh mẽ, Nghệ An đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu quan trọng của khu vực Bắc Trung Bộ trong giai đoạn tới.