“Tiên chỉ” làng nỏ

Ông Phong không nhớ hết số huy chương mà mình cùng các thành viên trong gia đình đoạt được qua các giải đấu.

Huyền thoại bản Mường

Về với tổ tiên người Mường đã lâu nhưng đến giờ, mỗi khi nhắc đến cụ Hà Văn Đá - thân phụ ông Hà Văn Phong, người dân trong vùng, đặc biệt là các cao niên vẫn trầm trồ thán phục và bày tỏ niềm kính trọng. Trưởng thành trong những năm cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn cam go, khốc liệt, cụ Đá là thành viên đội du kích của xã, tham gia nhiều trận phục kích bảo vệ bản làng trước các cuộc càn quét của quân xâm lược, tay sai; đồng thời là chỉ huy đội dân công hỏa tuyến phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Sở hữu sức khỏe và sự gan dạ hơn người, cụ Đá còn là tay nỏ cự phách, thường xuyên dẫn đầu phường săn, bắn hạ những con thú lớn trên các triền đồi Ho, đồi Rắc, đồi Rang đại ngàn Tân Sơn.

Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, khoảng cuối năm 1948 - 1949, bản Mường nơi gia đình cụ Đá sinh sống đã rời lên núi lập trại nhưng vẫn liên tục bị quân xâm lược mò lên cướp phá. Một lần, thấy bóng chúng ngoài cổng, cụ Đá đang ở một mình trong trại chỉ kịp cầm cây nỏ cùng ống nứa đựng những mũi tên đã tẩm thuốc độc, nhảy vội vào rừng, nấp sau lùm cây quan sát. Nhìn cảnh chúng đập phá, lấy đi những sản vật mà cả nhà phải quần quật lam lũ bao ngày mới có được, cụ giận sôi máu. Như một phản xạ được tôi luyện qua những năm tháng săn thú, cụ kéo dây nỏ, đặt tên, lấy đường ngắm về phía một tên đang đứng giữa đám người. Tiếng dây nỏ bật lên khô khốc. Tên giặc ôm mặt rú lên rồi đổ vật xuống. Quay người luồn nhanh vào rừng, không cần nhìn cụ cũng biết mũi tên đã trúng đích. Khi dồn hết tinh lực vào đường ngắm, xạ thủ có thể cảm nhận được mũi tên trúng đích trước khi bật lẫy! Liên tiếp mất hai người mà không hề nhìn thấy địch thủ, bọn giặc cướp hoảng sợ không dám ngang nhiên kéo nhau lên cướp phá như trước nữa...

Thuở ấy, cuộc sống của người dân bản chủ yếu dựa vào rừng, vậy nên ngoài cái cuốc, con dao phát, cây nỏ là vật dụng không thể thiếu trong mỗi gia đình. Đàn ông trong bản ai cũng biết làm nỏ, chuốt tên, chế thuốc độc. Thanh niên trai tráng khỏe tay, nhanh mắt, đứng cách mấy chục bước chân vẫn có thể bắn rụng cuống lá. Trẻ nhỏ chưa đủ sức lên dây đã thông thuộc đường ngắm, cách bật lẫy, nẩy tên.

Cha truyền con nối, cộng với niềm đam mê thường xuyên tìm hiểu, học hỏi những người nhiều kinh nghiệm, chẳng mấy chốc, anh thanh niên Hà Văn Phong đã có tiếng trong vùng là thợ làm nỏ lành nghề, tay nỏ thiện xạ. Đến mùa săn bắn, bữa ăn gia đình anh không khi nào thiếu thịt thú rừng. Vại thịt chua góc bếp luôn đầy ắp từ mùa này qua mùa khác.

Ông Phong không thể nhớ hết thời thanh niên mình đã hạ bao nhiêu con sóc, con cầy. Ngay cả lợn rừng, hoẵng ông cũng từng bắn được. Ở tuổi lập gia đình, ông kết hôn cùng bà Hà Thị Phan, người cùng làng, và sinh được một trai, một gái. Thật bất ngờ, sau vài lần được chồng hướng dẫn, bà Phan khi ấy cũng nổi danh là một xạ thủ, được người làng gọi vui là “vua sóc”, bởi số sóc săn được mỗi mùa nhiều hơn hẳn các tay nỏ lành nghề. Hai người con của ông bà cũng học theo bố mẹ, trở thành những tay nỏ có tiếng lúc bấy giờ. Trong gia đình ông Phong, cây nỏ đã trở thành vật không thể thiếu, người bạn thân thiết, gần gũi với mọi thành viên.

Ông Phong cùng người vợ cũng là tay nỏ nổi danh, từng một thời được mệnh danh là “vua sóc”.

Nhất nghệ tinh...

Đến thăm “Tiên chỉ” làng nỏ Hà Văn Phong đúng ngày ông nhận Quyết định công nhận Câu lạc bộ (CLB) Bắn nỏ Tân Sơn do ông làm Chủ nhiệm. Ông Phong cùng 30 thành viên trong CLB phấn khởi lắm. Sau một thời gian hoạt động có lúc suy yếu, tự phát, cầm chừng do nhiều nguyên nhân, nay CLB tiếp tục nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của chính quyền địa phương, tạo thêm động lực để môn thể thao truyền thống của dân tộc được duy trì và lan tỏa.

Nhớ lại quãng thời gian bốn thập niên trước, sau khi rừng được đóng cửa để bảo vệ tài nguyên rừng và động vật hoang dã, gia đình ông Phong cùng bà con dân bản chấp hành nghiêm túc quy định, đoạn tuyệt hẳn nghề săn bắn. Những cây nỏ được gác cẩn thận lên gác bếp. Quanh năm suốt tháng bận bịu với cuộc sống, tưởng chừng ông đã quên cây nỏ - vật dụng chỉ còn là kỷ niệm của một thời đã xa.

Cứ rảnh rỗi lúc nào, mấy bố con ông lại lôi những cây nỏ xuống lau chùi, so lại dây, đặt tên, ngắm bắn thử vào mấy gốc cây, nhành lá quanh vườn cho đỡ nhớ. Rồi một hôm, cán bộ Phòng Văn hóa huyện (trước đây) cùng lãnh đạo xã lên trò chuyện và mời ông đại diện địa phương tham gia giải bắn nỏ ở Minh Đài. Ông vui lắm. Suốt mấy ngày trời, ông cặm cụi chỉnh sửa cây nỏ đã lên nước bóng loáng, lựa chọn từng mũi tên chuẩn bị cho hội thi. Trong ngày thi, sau loạt tên của ông, đông đảo khán giả có mặt đều vỡ òa trước kết quả gần như tuyệt đối, bỏ xa các đối thủ.

Giải Nhất hội thi năm đó trở thành cột mốc quan trọng trong cuộc đời ông, đánh dấu sự chuyển đổi từ một người thợ săn thiện xạ thành xạ thủ của môn thể thao truyền thống dân tộc. Ngay sau hội thi, ông được lựa chọn tham gia thi bắn nỏ khối dân quân tự vệ toàn tỉnh và tiếp tục giành giải Nhất. Được Phòng Văn hóa huyện động viên, ông bàn bạc với gia đình thành lập CLB bắn nỏ do ông làm Chủ nhiệm. Những thành viên đầu tiên chính là vợ và hai người con vẫn trong độ tuổi cắp sách đến trường.

Kinh phí hoạt động không có, nhưng với niềm yêu thích đến độ đam mê, ông lặn lội khắp các vùng cao tìm mua luồng, gỗ sồi, sến về làm nỏ luyện tập. Thanh niên trong xóm thấy chiều chiều vợ chồng, con cái ông ra vườn sau dựng bia tập bắn, tò mò kéo đến xem. Rồi từ xem, họ tập thử; từ tập thử, họ say mê và trở thành thành viên CLB lúc nào không hay.

Từ vài thành viên ban đầu, CLB dần trở thành nơi tập hợp những người yêu cây nỏ, đồng thời là cái nôi đào tạo vận động viên cho huyện, tỉnh trong các giải đấu. Đến giờ, ông Phong cũng không nhớ mình đã hướng dẫn kỹ năng bắn nỏ cho bao nhiêu người. Ngoài các thành viên trong CLB, bà con dân bản, ông còn nhiều lần được mời tập huấn cho học sinh các trường dân tộc nội trú trên địa bàn, giao lưu với các địa phương khác. Ông cũng không thể nhớ hết ông và các thành viên trong gia đình đã giành bao nhiêu huy chương, giấy khen, bằng khen các cấp. Ông nói vui: “Huy chương nhà tôi có cả rổ; giấy khen, bằng khen xếp cao hơn người”. Bản thân ông và các thành viên trong gia đình nhiều lần giành Huy chương Vàng tại các giải đấu cấp quốc gia.

Gắn bó lâu năm với cây nỏ, ông Phong không chỉ có kỹ năng ngắm bắn, kinh nghiệm thi đấu mà còn là người chế tác nỏ tài hoa. Từ kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm, ông tự tìm tòi, nghiên cứu để cải tiến hình dạng mũi tên, cánh vè, điều chỉnh vật liệu chế tác dây huyền, kích cỡ cánh nỏ... nhằm nâng cao độ ổn định và chính xác của đường tên. Những kinh nghiệm ấy được ông chia sẻ với những người cùng đam mê, góp phần giúp kỹ thuật làm nỏ, bắn nỏ ngày càng hoàn thiện.

Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bắn nỏ Tân Sơn Hà Văn Phong (đứng giữa) hướng dẫn các thành viên kỹ thuật ngắm bắn.

Anh Hoàng Đức Thuận - nguyên Chủ nhiệm CLB Bắn nỏ Thu Ngạc, nay là thành viên CLB Bắn nỏ Tân Sơn, chia sẻ: “Nhắc đến bắn nỏ không thể không nhắc đến thầy Phong. Tôi quen với cây nỏ từ khi người còn chưa cao bằng cánh luồng, tay chưa đủ sức kéo dây huyền, nhờ thầy Phong, tôi mới yêu thích và gắn bó với môn thể thao này, muốn học theo thầy để góp sức giữ gìn, lan tỏa môn thể thao truyền thống giàu tinh thần thượng võ”.

Con gái anh Thuận, cháu Hoàng Triệu An (sinh năm 2008), vừa giành Huy chương Vàng tại Hội khỏe Phù Đổng tỉnh Phú Thọ lần thứ I năm 2026, cho biết: “Thầy Phong dạy chúng cháu rất nhiều về kỹ thuật ngắm bắn, từ điều hòa hơi thở, làm chủ cảm xúc đến thời điểm quyết định bật lẫy phóng tên. Cháu sẽ cố gắng luyện tập để tiếp tục được thi đấu”.

Trước ngày nhận Quyết định công nhận CLB Bắn nỏ Tân Sơn, ông Phong nhận lời làm huấn luyện viên cho đội tuyển bắn nỏ của xã tham gia Hội khỏe Phù Đổng tỉnh Phú Thọ lần thứ I năm 2026. Không phụ lòng mong mỏi, các tuyển thủ bắn nỏ Tân Sơn mang về 2 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc. Vậy là cây nỏ của người Mường Tân Sơn tiếp tục được vinh danh. Từ một vật dụng gắn với cuộc sống săn bắn của người Mường xưa, qua bàn tay và tâm huyết của những người như ông Phong, cây nỏ đã có một đời sống mới trên sân thi đấu, trong các câu lạc bộ và giữa lớp trẻ. Đây cũng là niềm vui lớn nhất của “Tiên chỉ” làng nỏ Hà Văn Phong, cây nỏ không bị lãng quên, mà còn được trao truyền cho những thế hệ đi sau.

“Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”. Nỗ lực của ông đã và đang được đền đáp. Ở tuổi 67, cây nỏ tiếp tục mang đến cho ông Hà Văn Phong niềm vui, hạnh phúc không phải ai cũng có được.