Tiếp nối hành trình tri ân - Bài 1: Nỗi đau chiến tranh và dự án nghĩa tình

Bài 1: Nỗi đau chiến tranh và dự án nghĩa tình

Hoàn cảnh chiến tranh khiến không ít gia đình liệt sĩ phải chấp nhận việc không tìm thấy hài cốt người thân, thậm chí không có tấm ảnh để con cháu thắp nén hương tưởng nhớ. Chính từ khoảng trống ấy, bức ảnh thờ được phục dựng trở thành sự bù đắp thiêng liêng cho ký ức của cả gia đình.

Giấc mơ đoàn tụ còn dang dở

Công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ kéo dài hàng chục năm, thậm chí hơn nửa thế kỷ, vẫn chưa thể khép lại. Ở các miền quê, từ người mẹ tóc bạc đến người em đã bước qua tuổi xế chiều, ai cũng mang trong lòng ước nguyện giản dị: đưa được các anh về quê cha đất tổ, để người đã khuất được trở về trong vòng tay gia đình. Chính vì vậy, chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ luôn được hàng ngàn gia đình dõi theo bằng tất cả hy vọng.

Nhưng chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những cánh rừng năm xưa giờ là ruộng lúa, khu dân cư, đường sá hay công trình mới. Dấu tích chiến trường gần như bị xóa nhòa, rất nhiều người lính nằm lại trong lòng đất, cho đến nay vẫn chưa thể xác định nơi yên nghỉ. Ðiều day dứt để lại là: Nếu không thể đón về, gia đình sẽ lấy gì để nhớ các anh khi ngay cả tấm ảnh để lại cũng chẳng có?

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Kiệm đã dành nhiều năm cùng đồng đội trở lại chiến trường xưa tìm kiếm hài cốt những người ngã xuống. Là người trực tiếp chứng kiến biết bao cuộc đoàn tụ sau chiến tranh, ông hiểu hơn ai hết hoàn cảnh những gia đình phải xa cách người thân. Ông kể, nhiều vị trí chôn cất đồng đội năm xưa nay đã thay đổi hoàn toàn. Có nơi tưởng như chắc chắn sẽ tìm được nhưng sau nhiều lần đào bới vẫn vô vọng. Song điều khiến ông đau lòng nữa là những người lính không còn để lại hình ảnh. Ngày ra trận, không phải ai cũng có điều kiện chụp ảnh. Người có ảnh thì gửi về cho mẹ, vợ, người thân. Sau mấy chục năm, giấy ảnh bạc màu, mục nát, nhiều tấm chỉ còn là những mảng màu loang lổ. Người mang theo ảnh trong ba lô thì nằm lại giữa chiến trường. "Có những đồng đội của tôi không một bức ảnh thờ. Trên bàn thờ, ảnh thờ thay bằng tấm bằng Tổ quốc ghi công", ông Kiệm nghẹn ngào.

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Văn Kiệm dò lại danh sách các đồng đội chưa tìm được hài cốt và hầu hết trong số đó đều không có ảnh thờ vì thông tin hình ảnh của các liệt sĩ đều chôn theo các anh.

Trong ký ức của ông Lê Văn Kiệm, có người đồng đội mà ông không bao giờ quên. Ðó là Liệt sĩ Phan Văn Phục. Trước trận đánh lớn, anh Phục chỉ cười rồi nói: "Chắc có đi chứ không có về, nhưng đánh cho đã, diệt giặc cho thỏa, có chết cũng vui”. Quả đúng như linh cảm, anh đã hy sinh, đồng đội chôn cất anh cùng những di vật ít ỏi còn sót lại.

Ngày đất nước hòa bình, đồng đội xưa nhiều lần quay lại tìm kiếm nhưng không thấy hài cốt. Cố gắng dò hỏi khắp nơi, tìm lại những kỷ vật cũ, nhưng không còn bất kỳ bức ảnh nào của anh tồn tại. Theo thời gian, những người từng sát cánh chiến đấu với anh cũng lần lượt già yếu. Ðến một ngày nào đó, khi thế hệ ấy không còn, con cháu sẽ biết người liệt sĩ ấy bằng cách nào, nếu không có lấy một tấm ảnh? Ðó là nỗi đau chiến tranh để lại không chỉ cho một gia đình, mà cho cả ký ức của dân tộc.

Ý nghĩa một dự án

Ở tuổi 81, mẹ Nguyễn Thị Chiên, phường Bạc Liêu, vẫn chưa thôi ngóng con - Liệt sĩ Nguyễn Thành Dũng, hy sinh mà không tìm thấy hài cốt. Ðiều duy nhất mẹ còn giữ được là bức chân dung cũ. Không phải ảnh gốc, chỉ là bức ảnh được vẽ lại sơ sài từ nhiều năm trước, nay đã nhòe đến mức không còn nhìn rõ gương mặt. Người mẹ già chia sẻ: "Con hy sinh không tìm thấy hài cốt. Tôi có mỗi bức ảnh giờ cũ lắm rồi nhìn không rõ. Bây giờ không một bức ảnh chỉn chu để con cháu trong nhà giữ lại, buồn lắm chứ. Vật lưu niệm tưởng nhớ cũng không trọn vẹn”. Trong lời tâm sự ấy chứa đựng niềm mong mỏi rất bình dị: Có bức ảnh đủ rõ để mỗi lần thắp hương, người mẹ còn được nhìn thấy gương mặt đứa con trai đã mãi mãi dừng lại ở tuổi thanh xuân.

Chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng của những người lính mà còn lấy đi ký ức của nhiều gia đình. Lê Hoàng Nhịn, cháu nội Liệt sĩ Lê Văn Nhang, xã Vĩnh Lợi, vẫn nhớ lời bà nội khi còn sống. Ngày nào bà cũng mong tìm được hài cốt chồng, nếu không thì ít ra cũng có bức ảnh thờ cho tươm tất. Ðiều bà mong không phải cho mình mà cho con cháu sau này, để chúng biết ông mình từng sống, chiến đấu và hy sinh như thế nào.

Ông Nguyễn Văn Chót, nhà có 2 liệt sĩ ở xã Tân Ân, cũng mang nỗi niềm tương tự:

"

Lúc còn chiến tranh đâu có nghĩ phải lưu giữ lại hình ảnh. Ðến thời bình mới nhận ra là mình không có bức ảnh nào của anh để thờ cúng cho đàng hoàng. Giờ mình còn nhớ anh trong ký ức, nhưng con cháu đời sau thì không chắc”.

Ký ức của một người không thể truyền mãi qua lời kể, một ngày nào đó, những người từng nhớ gương mặt các liệt sĩ cũng sẽ về với đất. Nếu không còn hình ảnh, lịch sử của gia đình sẽ chỉ còn là vài dòng tên tuổi khô khan trên giấy tờ.

Gia đình liệt sĩ Nguyễn Thanh Dũng, hiện ngụ tại phường Bạc Liêu, chỉ còn bức ảnh đen trắng do người quen vẽ lại theo ký ức để thờ cúng.

Thấu hiểu những nỗi niềm đau đáu đó, Dự án “Phục dựng ảnh liệt sĩ trao tặng các gia đình liệt sĩ, gia đình có công với cách mạng, gia đình bà mẹ Việt Nam anh hùng trên địa bàn tỉnh” được triển khai với nhiều mục tiêu thiết thực và ý nghĩa. Không chỉ phục dựng miễn phí ảnh của các liệt sĩ và mẹ Việt Nam anh hùng đã bị hư hỏng, phai màu hoặc mất chi tiết, dự án còn hướng đến gìn giữ và bảo tồn những tư liệu lịch sử, kỷ vật thiêng liêng của các gia đình có công với cách mạng. Qua đó lan tỏa tinh thần tình nguyện, trách nhiệm cộng đồng và giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Dự án được triển khai bởi đội ngũ tình nguyện viên gồm các chuyên gia thiết kế đồ họa, nhiếp ảnh, họa sĩ số, kỹ sư công nghệ thông tin và những cá nhân có chung mong muốn tri ân các anh hùng liệt sĩ. Bên cạnh đó, dự án nhận được sự đồng hành của nhiều tổ chức, đoàn thể, doanh nghiệp và các nhà hảo tâm trong và ngoài nước.

Tùy từng địa phương, chương trình có thể phối hợp cùng các cơ quan như: hội cựu chiến binh, đoàn thanh niên, hội liên hiệp phụ nữ, các tổ chức xã hội, chính quyền địa phương và các đơn vị truyền thông nhằm tiếp nhận thông tin, xác minh tư liệu và trao tặng ảnh phục dựng đến thân nhân các gia đình chính sách. Song song với phục dựng ảnh, tuổi trẻ Cà Mau cũng bắt tay với các ban, ngành, đoàn thể thu thập dữ liệu của liệt sĩ, mẹ Việt Nam anh hùng để làm nguồn dữ liệu gốc, phục vụ công tác truy tìm và quy tập hài cốt liệt sĩ vô danh.