Tiết kiệm điện - Từ phong trào đến bắt buộc

EVN khuyến khích khách hàng sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo. Ảnh: EVNHANOI

Từ giải pháp tình thế đến yêu cầu sống còn

Mùa hè năm nay, nhu cầu sử dụng điện tiếp tục tăng mạnh do nắng nóng kéo dài. Những đợt phụ tải lập đỉnh liên tiếp cho thấy dư địa vận hành hệ thống ngày càng thu hẹp, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu công nghiệp tập trung.

Những lời kêu gọi “tắt bớt thiết bị không cần thiết”, “điều hòa từ 26 độ C trở lên” từng được xem như giải pháp tình thế nhằm giảm áp lực cho ngành điện trong cao điểm mùa khô. Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, chuyển dịch năng lượng diễn ra mạnh mẽ và các tiêu chuẩn xanh toàn cầu ngày càng khắt khe, tiết kiệm điện không còn đơn thuần là một phong trào mang tính vận động, mà trở thành yêu cầu bắt buộc đối với doanh nghiệp, cơ quan, hộ gia đình và cả nền kinh tế.

Theo Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 (VNEEP3), Việt Nam đặt mục tiêu tiết kiệm từ 5-7% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc vào năm 2025 và từ 8-10% vào năm 2030. Đây không chỉ là bài toán giảm chi phí năng lượng, mà còn gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng xanh và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Trong bối cảnh đó, tiết kiệm điện trở thành “nguồn điện tại chỗ” nhanh nhất và ít tốn kém nhất để giảm áp lực lên hệ thống. Không chỉ các doanh nghiệp thép, xi măng hay dệt may, nhiều doanh nghiệp ngành nhựa và thực phẩm cũng đang chuyển mạnh sang mô hình quản trị năng lượng theo tiêu chuẩn quốc tế. Điển hình như Công ty TNHH đầu tư ứng dụng sản xuất bao bì Việt (VIPACO) đã triển khai hệ thống quản lý năng lượng ISO 50001 để kiểm soát tiêu thụ điện theo từng công đoạn sản xuất.

Theo đánh giá của các chuyên gia năng lượng, mô hình này giúp doanh nghiệp giảm thất thoát điện năng, tối ưu vận hành thiết bị và tạo lợi thế khi tham gia chuỗi cung ứng xanh toàn cầu.

Ở góc độ người dân, áp lực chi phí điện sinh hoạt tăng theo biểu giá bậc thang cũng đang khiến hành vi tiêu dùng thay đổi rõ nét. Theo quy định hiện hành, giá điện sinh hoạt được chia theo 5 bậc, trong đó các mức tiêu thụ cao phải trả giá điện cao hơn nhằm khuyến khích sử dụng tiết kiệm, hiệu quả.

Chị Nguyễn Thu Hà, cư dân phường Hoàng Mai (Hà Nội), cho biết gia đình đã thay toàn bộ đèn chiếu sáng sang LED, đặt điều hòa ở mức 27 độ C kết hợp quạt gió và hạn chế sử dụng thiết bị công suất lớn vào giờ cao điểm. “Mỗi tháng giảm được vài trăm nghìn đồng tiền điện là điều thấy rất rõ. Nhưng quan trọng hơn là mình ý thức được việc dùng điện tiết kiệm cũng là góp phần giảm áp lực cho hệ thống”, chị Hà chia sẻ.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trong bối cảnh chuyển đổi xanh toàn cầu, năng lượng không còn đơn thuần là chi phí đầu vào mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và nền kinh tế. Những doanh nghiệp tiêu hao năng lượng lớn sẽ ngày càng khó tham gia chuỗi cung ứng quốc tế nếu không cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng.

“Nguồn điện mới” của nền kinh tế xanh

Ở góc độ dài hạn, tiết kiệm điện đang được xem là một dạng “nguồn điện mới” bởi chi phí đầu tư thấp hơn rất nhiều so với xây dựng nhà máy điện hoặc hệ thống truyền tải mới.

Theo các chuyên gia, mỗi kWh điện tiết kiệm được đồng nghĩa với việc giảm áp lực đầu tư nguồn điện, giảm tiêu hao nhiên liệu hóa thạch và giảm phát thải carbon. Đây là lợi ích đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Không ít doanh nghiệp xuất khẩu hiện đã coi tiết kiệm năng lượng là điều kiện bắt buộc để giữ đơn hàng. Các thị trường như EU hay Mỹ ngày càng siết chặt tiêu chuẩn phát thải và dấu chân carbon đối với hàng hóa nhập khẩu. Điều này buộc doanh nghiệp phải chứng minh quy trình sản xuất tiết kiệm năng lượng, phát thải thấp và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh quốc tế.

Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư dây chuyền tự động hóa, thay thế thiết bị hiệu suất thấp, triển khai hệ thống quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001 và lắp đặt điện mặt trời mái nhà để giảm phụ thuộc vào điện lưới.

Bộ Công Thương cũng đang thúc đẩy lộ trình loại bỏ các thiết bị hiệu suất năng lượng thấp nhằm nâng chuẩn tiêu dùng năng lượng trong toàn xã hội. Chương trình dán nhãn năng lượng được xem là một trong những công cụ quan trọng để dịch chuyển thị trường sang các sản phẩm tiết kiệm điện hơn.

Đặc biệt, cơ chế điều chỉnh phụ tải điện (DR) đang được mở rộng và hoàn thiện theo hướng thị trường hơn. Thông tư 07/2025/TT-BCT quy định các chương trình điều chỉnh phụ tải điện và dịch chuyển phụ tải điện, khuyến khích khách hàng công nghiệp và thương mại chủ động cắt giảm hoặc dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện trong thời gian hệ thống căng thẳng.

Theo các chuyên gia năng lượng, đây là xu hướng tất yếu của hệ thống điện hiện đại khi người tiêu dùng không chỉ là bên sử dụng điện mà còn tham gia điều tiết hệ thống thông qua thay đổi hành vi tiêu dùng.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng nhanh, dư địa phát triển nguồn điện mới ngày càng khó khăn và yêu cầu xanh hóa nền kinh tế ngày càng lớn, tiết kiệm điện không còn là giải pháp mang tính vận động ngắn hạn. Đó đang trở thành yêu cầu bắt buộc của phát triển bền vững, đồng thời là thước đo năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và cả nền kinh tế.