Tìm 'chất Việt' giữa nhịp sống hiện đại
Bữa cơm tối có đủ mặt các thành viên, cuộc điện thoại hỏi thăm cha mẹ ở quê, nén hương ngày giỗ hay cách người trẻ đưa họa tiết dân gian vào một thiết kế mới…, "chất Việt" đôi khi hiện diện trong những điều bình dị như thế.

Diệu Linh luôn tìm tòi để tạo nên những thiết kế có sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại
"Chất Việt" từ những điều bình dị
Một ngày mới của gia đình chị Nguyễn Thị Duyên (39 tuổi, trú tại phường Xuân Phương, Hà Nội) bắt đầu bằng những âm thanh quen thuộc. Vợ chồng chị tất bật chuẩn bị đi làm, hai người con cũng nhanh chóng sửa soạn để kịp giờ đến trường. Mỗi người một lịch trình, nhưng giữa guồng quay ấy, chị Duyên vẫn cố gắng dậy sớm chuẩn bị bữa sáng cho cả nhà.
Trước khi rời nhà, các thành viên không quên chào nhau, gửi một lời chúc cho ngày mới. Đó chỉ là những cử chỉ nhỏ, diễn ra gần như mỗi ngày nhưng với chị Duyên, chúng giúp mọi người cảm nhận được sự quan tâm ngay cả khi ai cũng bận rộn.
Buổi tối, khi thành phố lên đèn, mâm cơm gia đình lại trở thành nơi những câu chuyện trong ngày được nối tiếp. Chuyện công việc của cha mẹ, chuyện học hành của con, sức khỏe ông bà hay một việc vừa xảy ra trong khu phố… Những câu chuyện tưởng chừng vụn vặt lại giúp các thành viên hiểu nhau hơn.
Không phải ngày nào gia đình chị Duyên cũng có thể quây quần đông đủ. Công việc theo ca, những chuyến công tác hay lịch học thêm của các con đôi khi khiến bữa cơm chung phải lùi lại. Nhưng khi có điều kiện, vợ chồng chị vẫn cố gắng dành thời gian ngồi bên các con, lắng nghe những điều chúng muốn kể.
"Công việc của tôi và chồng đều bận rộn nên không phải ngày nào các thành viên trong gia đình cũng có thể quây quần đông đủ bên mâm cơm cùng nhau. Với tôi, việc dạy các con về truyền thống nên bắt đầu từ những câu chuyện gần gũi với đời sống", chị Duyên chia sẻ.

Gia đình chị Nguyễn Thị Duyên
Theo chị, giữ gìn truyền thống không có nghĩa là yêu cầu con trẻ làm theo tất cả những gì thế hệ trước từng làm. Điều quan trọng hơn là giúp các con hiểu ý nghĩa của những phong tục, nếp sống tốt đẹp, từ đó biết trân trọng và tự nguyện tiếp nối. Đôi khi, đó là cách con cái biết thưa gửi với người lớn, biết quan tâm đến sức khỏe ông bà, hay cùng cha mẹ chuẩn bị một mâm cơm vào ngày đặc biệt của gia đình.
Ở nhiều gia đình Việt, ngày giỗ vẫn là dịp con cháu thu xếp công việc để trở về. Người chuẩn bị mâm cơm, người dọn dẹp bàn thờ, người kể cho trẻ nhỏ nghe chuyện về ông bà đã khuất. Nghi thức có thể giản lược theo điều kiện sống nhưng ý nghĩa hướng về nguồn cội vẫn được gìn giữ qua những lần sum họp.
Trong nhịp sống đô thị, khi nhiều thế hệ không còn sống chung dưới một mái nhà, sự gắn kết ấy đôi khi được duy trì bằng một cuộc điện thoại hỏi thăm cha mẹ ở quê, một chuyến về nhà vào cuối tuần hay sự chủ động chia sẻ việc chăm sóc người thân. Những việc làm ấy góp phần giữ cho các mối quan hệ gia đình không bị lỏng lẻo trước sức ép của công việc và nhịp sống hiện đại.
Sức sống nguồn cội trong tư duy người trẻ
Trong căn phòng nằm sâu trong một con ngõ trên đường Cổ Nhuế (phường Đông Ngạc, Hà Nội), nhà thiết kế trẻ Nguyễn Thị Diệu Linh (24 tuổi) đang chăm chú bên những bản phác thảo còn dang dở. Trên bàn, họa tiết dân gian, hoa văn thổ cẩm nằm cạnh những mẫu áo mang phong cách đường phố hiện đại. Linh tỉ mẩn chỉnh sửa từng đường nét, thử nghiệm cách phối màu, chất liệu để tạo nên sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Với cô, mỗi thiết kế không chỉ cần đẹp, hợp xu hướng mà còn phải kể được câu chuyện văn hóa Việt theo cách gần gũi với người trẻ hôm nay.
"Em nghĩ, người trẻ vẫn cần bản sắc nhưng không phải để chứng minh mình khác biệt bằng các biểu tượng bề nổi. Điều quan trọng là hiểu giá trị đó từ đâu ra và vì sao đáng được giữ lại. Khi thiết kế, em muốn tìm cách đưa chất liệu Việt vào sản phẩm một cách tự nhiên, để người mặc thấy đẹp, thấy phù hợp với cuộc sống hôm nay, rồi từ đó tò mò tìm hiểu thêm về văn hóa của mình", Linh chia sẻ.
Thay vì chỉ tiếp nhận văn hóa như những gì có sẵn, những nhà thiết kể trẻ như Diệu Linh thường chủ động tìm kiếm chất liệu, thử nghiệm cách thể hiện và đưa chúng vào những sản phẩm phục vụ đời sống hiện đại. Với Diệu Linh, một họa tiết dân gian có thể xuất hiện trên chiếc áo khoác mặc hằng ngày. Một hình ảnh kiến trúc cổ có thể trở thành cảm hứng cho bộ ảnh thời trang. Những chất liệu âm nhạc truyền thống cũng có thể được phối cùng nhạc điện tử, hip-hop để tạo nên sản phẩm mới, tiếp cận công chúng qua các nền tảng trực tuyến.

Ảnh minh họa: AI
Trên mạng xã hội, những video giới thiệu phong tục, món ăn, trang phục hay cảnh sắc quê hương giúp văn hóa Việt đến gần hơn với người trẻ. Không ít nội dung được kể bằng ngôn ngữ ngắn gọn, hình ảnh sinh động, phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng trong môi trường số.
Tuy nhiên, sự hiện diện dày đặc của các biểu tượng văn hóa chưa đồng nghĩa với việc người trẻ đã thực sự hiểu về chúng. Một họa tiết được sử dụng rộng rãi có thể thu hút sự chú ý, song nếu không có thông tin về nguồn gốc và ý nghĩa, giá trị văn hóa rất dễ bị giản lược thành yếu tố trang trí. Đây cũng là điều Linh luôn cân nhắc trong quá trình sáng tạo. Theo cô, thách thức không chỉ là tạo ra một thiết kế đẹp mắt mà còn phải bảo đảm sản phẩm có tính ứng dụng, không xa rời đời sống và không làm mất đi ý nghĩa của chất liệu ban đầu.
Nếu một bộ trang phục chỉ được chú ý trong dịp lễ hội hoặc trên sân khấu trình diễn, khả năng tiếp cận công chúng có thể bị giới hạn. Ngược lại, khi thiết kế truyền thống được kết hợp hài hòa với nhu cầu sử dụng hằng ngày, người mặc có thể tiếp xúc với văn hóa một cách tự nhiên hơn. Song sự kết hợp ấy cần đi cùng hiểu biết và trách nhiệm. Mỗi họa tiết, trang phục hay biểu tượng đều có bối cảnh hình thành riêng. Việc sử dụng tùy tiện, sai lệch hoặc tách rời hoàn toàn khỏi ý nghĩa ban đầu có thể khiến di sản bị hiểu sai, thậm chí trở thành một chi tiết gây phản cảm.
Với người làm sáng tạo, tìm hiểu tư liệu, tham khảo ý kiến người am hiểu và tôn trọng cộng đồng sở hữu di sản là những bước quan trọng. Làm mới không có nghĩa là phủ nhận những giá trị đã có, mà là tìm cách để chúng tiếp tục hiện diện trong đời sống mà không đánh mất bản sắc.
Qua câu chuyện của gia đình chị Duyên và Diệu Linh, có thể thấy rằng, cách tiếp cận văn hóa có thể khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một điểm đó là các giá trị truyền thống chỉ thực sự có sức sống khi được con người tiếp nhận và thực hành. "Chất Việt" không chỉ nằm trong những biểu tượng truyền thống, mà còn hiện diện qua cách mỗi người sống, ứng xử và gìn giữ những giá trị tốt đẹp. Từ bữa cơm gia đình đến những sáng tạo của người trẻ, bản sắc vẫn tiếp tục được trao truyền bằng nhiều cách khác nhau.
