Tìm hiểu các quy định mới của Iran về quá cảnh qua eo biển Hormuz

Iran đưa ra các quy định mới về quá cảnh qua eo biển Hormuz. (Ảnh: Bloomberg)

Cứ vài thập kỷ, lại có một đặc điểm địa lý đơn lẻ tái khẳng định sức ảnh hưởng của nó đối với thương mại toàn cầu theo cách mà không khuôn khổ ngoại giao nào lường hết được. Các quy định mới của Iran về quá cảnh qua eo biển Hormuz được đưa ra năm 2026 chính là một thời điểm như vậy - khác biệt về bản chất so với những giai đoạn căng thẳng trước đây ở vùng Vịnh. Thay vì chỉ đe dọa hoặc gây gián đoạn tạm thời, Iran đã bắt đầu thể chế hóa quyền kiểm soát tuyến đường thủy này thông qua một cơ quan hành chính chính thức, đi kèm yêu cầu cung cấp thông tin, cơ chế cấp phép và cả cấu trúc phí mà các hãng vận tải biển hiện vẫn đang chật vật tìm cách thích nghi.

Muốn hiểu điều này có ý nghĩa gì, cần nhìn vượt khỏi các dòng tít và đi vào cách eo biển vận hành, cách luật hàng hải quốc tế được áp dụng, cũng như những khoảng trống pháp lý mà thực tế đang để lại.

Cơ quan Eo biển vịnh Ba Tư - Cơ quan quản lý hàng hải mới của Iran

Tehran đã chính thức thông báo thành lập Cơ quan Eo biển vịnh Ba Tư (PGSA), tuyên bố đây là thực thể pháp lý chịu trách nhiệm quản lý mọi hoạt động tàu thuyền qua eo biển Hormuz. PGSA tự xác định là cơ quan có thẩm quyền mà mọi tàu thương mại phải làm việc trước khi được phép quá cảnh.

Một bản đồ đi kèm thông báo thành lập cơ quan này, được BBC dẫn lại, cho thấy lực lượng vũ trang Iran tuyên bố giám sát hơn 22.000 km² khu vực đường thủy. Đây không phải một vùng quản lý hành chính nhỏ, mà là tuyên bố quyền tài phán trên toàn bộ không gian vận hành của một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới.

Những điều tàu thuyền hiện phải làm trước khi qua eo biển

Các yêu cầu thực tế do PGSA áp đặt là rất rộng. Các hãng vận tải và chủ tàu giờ phải nộp hơn 40 nhóm thông tin về tàu và hàng hóa trước khi được cấp phép quá cảnh. Các thông tin bao gồm: Thành phần hàng hóa đầy đủ và phân loại mặt hàng; Quốc tịch thủy thủ đoàn và giấy tờ nhận dạng; Cấu trúc sở hữu tàu, bao gồm cả chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng; Cảng đích và các điểm dừng trung gian; Xác nhận cấp phép trước khi được phép đi qua.

Phạm vi yêu cầu này vượt xa các thủ tục thông thường khi tàu cập cảng. Đặc biệt, việc công bố chủ sở hữu hưởng lợi là vấn đề cực kỳ nhạy cảm về thương mại và pháp lý vì có thể làm lộ cấu trúc doanh nghiệp mà các hãng vận tải thường giữ kín.

Có biểu phí chính thức hay không?

PGSA chưa công bố biểu phí chính thức nào. Mức phí được cho là lên tới 2 triệu USD mỗi tàu dường như được áp dụng mà không có khung chuẩn hóa, khiến các hãng vận tải không có cơ sở minh bạch để đánh giá hay phản đối.

Sự thiếu minh bạch này gây bất ổn thương mại theo nhiều cách: Tạo ra bất định trong đàm phán đối với từng chủ tàu; Khiến việc định giá rủi ro cho bảo hiểm và vận tải biển trở nên khó khăn; Làm dấy lên nghi vấn liệu mức phí có được áp dụng đồng đều hay có chọn lọc theo quốc tịch tàu, loại hàng hoặc quốc tịch chủ sở hữu; Tạo ra mập mờ pháp lý về bản chất khoản thanh toán - là phí quá cảnh, phí an ninh hay hình thức ép buộc tài chính.

Luật hàng hải quốc tế quản lý eo biển Hormuz như thế nào?

Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) là nền tảng pháp lý cho các eo biển quốc tế dùng cho hàng hải. Theo UNCLOS, tiêu chuẩn áp dụng với Hormuz là “quyền quá cảnh”, cho phép tàu thuyền và máy bay được đi qua liên tục, nhanh chóng và không bị cản trở mà quốc gia ven biển không được can thiệp.

Quyền quá cảnh có hiệu lực pháp lý mạnh hơn “quyền đi qua vô hại”, vốn áp dụng trong lãnh hải và cho phép quốc gia ven biển có quyền kiểm soát lớn hơn. Khác biệt này rất quan trọng về pháp lý vì nó được xây dựng nhằm ngăn các quốc gia ven biển lợi dụng vị trí địa lý tại các điểm nghẽn để gây sức ép lên thương mại quốc tế.

Lập trường pháp lý của Iran: Vì sao Tehran bác bỏ quyền quá cảnh?

Iran chưa phê chuẩn UNCLOS. Lập trường lâu nay của Tehran là eo biển Hormuz phải chịu điều chỉnh theo quy tắc “đi qua vô hại”, điều sẽ cho phép Iran có quyền lớn hơn đáng kể trong việc đặt điều kiện, hạn chế và kiểm soát tàu thuyền.

Bất đồng giữa cách tiếp cận của Iran và chuẩn UNCLOS được phần lớn cộng đồng quốc tế công nhận là một trong những tranh cãi pháp lý chưa được giải quyết quan trọng nhất trong luật hàng hải toàn cầu.

Các học giả pháp lý cho rằng việc Iran không phê chuẩn UNCLOS đã tạo ra khoảng trống thực thi thực sự. Dù nhiều nội dung của UNCLOS được xem là luật tập quán quốc tế, tính hợp pháp của việc đóng eo biển và chuẩn “quyền quá cảnh” vẫn còn tranh cãi, tạo cho Iran một cơ sở pháp lý kỹ thuật để bảo vệ lập trường của mình, dù gây tranh cãi.

Các cường quốc khu vực và thế giới phản ứng thế nào?

Washington chính thức phản đối tính hợp pháp của PGSA, cho rằng cơ chế này vi phạm luật hàng hải quốc tế và không thể áp đặt lên các tàu có quyền quá cảnh theo các khuôn khổ pháp lý hiện hành. Mỹ cũng cảnh báo chống lại mọi nỗ lực hạn chế hoạt động của tàu chiến Mỹ tại eo biển.

Các phản đối này nằm trong bối cảnh Washington tiếp tục gây sức ép trừng phạt với Tehran, nơi các biện pháp hạn chế dầu mỏ đã cho thấy cách áp lực kinh tế có thể ảnh hưởng tới chuỗi cung ứng toàn cầu thông qua các điểm nghẽn hàng hải.

UAE là nước chỉ trích mạnh mẽ nhất trong khu vực đối với cơ chế quá cảnh của Iran. Cố vấn tổng thống UAE Anwar Gargash tuyên bố nỗ lực kiểm soát eo biển của Iran là tham vọng xuất phát từ thất bại quân sự chứ không phải quản trị hợp pháp, đồng thời cho rằng các yêu sách của PGSA không có giá trị pháp lý hay thực tế.

Việc ADNOC Logistics and Services - doanh nghiệp năng lượng nhà nước UAE - quản lý các tàu trực tiếp bị ảnh hưởng, trong đó có Barakah, khiến phản ứng của UAE mang tính cấp bách về vận hành chứ không chỉ là vấn đề chính trị. Ả Rập Xê Út, Kuwait và các thành viên khác của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh cũng có lợi ích chung trong việc đảm bảo lưu thông không bị cản trở và nhìn chung đều phản đối khuôn khổ PGSA.

Nhiều chính phủ châu Âu đã phát tín hiệu phản đối cơ chế quá cảnh mới với lý do vi phạm UNCLOS. Các công ty bảo hiểm hàng hải và hãng vận tải châu Âu cũng đang tự đánh giá lại mức phí rủi ro đối với tuyến qua vùng Vịnh, trong khi phụ phí xung đột đã bắt đầu được cộng vào chi phí vận tải.

Các cuộc phối hợp ngoại giao với Mỹ và các nước vùng Vịnh được cho là vẫn đang diễn ra, dù chưa có cơ chế thực thi chung nào được công bố công khai.

Bối cảnh địa chính trị: Thời điểm PGSA được thành lập sau những thất bại quân sự được cho là rất đáng chú ý. Điều này cho thấy cơ quan quản lý quá cảnh mới ít nhất một phần đóng vai trò phát tín hiệu chiến lược - nỗ lực tái khẳng định ảnh hưởng khu vực bằng công cụ thể chế trong bối cảnh đòn bẩy quân sự truyền thống suy giảm.

Ảnh hưởng đối với thị trường năng lượng và vận tải toàn cầu

Khi gần 1/5 lượng dầu và LNG toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, bất kỳ gián đoạn kéo dài nào cũng trực tiếp tạo ra cú sốc nguồn cung. Cơ chế này khá rõ ràng: Lưu lượng giảm sẽ siết nguồn cung giao ngay, đẩy giá dầu chuẩn tăng và lan sang thị trường sản phẩm lọc dầu trên toàn cầu.

Vì vậy, những cú sốc giá dầu từng xuất hiện trong các cuộc khủng hoảng vùng Vịnh trước đây nay đang quay trở lại với cường độ mạnh hơn về mặt cấu trúc. Phí bảo hiểm cho các chuyến tàu liên quan tới vùng Vịnh đã tăng do môi trường thực thi mới, tạo thêm một lớp chi phí cố định ngay cả khi tàu cuối cùng vẫn đi qua an toàn.

Giá cước giao ngay đối với các siêu tàu chở dầu trên tuyến vùng Vịnh cũng biến động mạnh hơn, khi các hãng vận tải phải tính thêm nguy cơ chậm trễ, bị chặn hoặc bị áp phí - những yếu tố chưa từng nằm trong bài toán rủi ro cách đây một năm.

Yếu tố thanh toán bằng nhân dân tệ

Việc các khoản phí quá cảnh được cho là thanh toán bằng nhân dân tệ mang ý nghĩa địa chính trị vượt xa chính giao dịch đó. Có nhiều tầng ý nghĩa cần chú ý: Điều này phù hợp với quan hệ thương mại năng lượng Iran - Trung Quốc, vốn đã sâu sắc hơn đáng kể dưới sức ép trừng phạt của Mỹ. Giao dịch ngoài hệ thống đồng USD giúp cơ chế thu phí tránh được các biện pháp trừng phạt liên quan tới đồng USD.

Nó đặt ra các vấn đề phức tạp về trừng phạt thứ cấp đối với các hãng vận tải không thuộc Trung Quốc hay Iran nếu chấp nhận thanh toán, vì việc trả tiền bằng nhân dân tệ cho một cơ quan Iran bị trừng phạt có thể khiến họ đối mặt nguy cơ vi phạm luật Mỹ.

Cơ chế này cho thấy PGSA đang được tích hợp sâu hơn vào quan hệ đối tác chiến lược Iran - Trung Quốc, với nhân dân tệ đóng vai trò đồng tiền vận hành của một cấu trúc quản trị song song