Tìm lời giải cho bài toán ô nhiễm từ các làng nghề, cơ sở thu gom, tái chế phế liệu

Từ nhiều thập kỷ nay, nghề thu gom và tái chế phế liệu được xem là chiếc "cần câu cơm" giúp nhiều vùng quê ngoại ô Hà Nội thay da đổi thịt. Những ngôi nhà cao tầng mọc lên, bộ mặt nông thôn khang trang hơn nhờ nguồn thu từ rác. Thế nhưng, để có được sự khấm khá về kinh tế ấy, nhiều ngôi làng, khu dân cư đã phải đánh đổi bằng chính môi trường sống của mình.

Hình ảnh quen thuộc tại làng tái chế phế liệu Quảng Phú Cầu với những bao tải đựng phế thải nhựa chất đống khắp nơi. Ảnh: Bảo Ngân

Khi đem môi trường sống đổi lấy kinh tế

Mục sở thị tại làng Xà Cầu, thuộc xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội – một trong những trung tâm tái chế nhựa lớn nhất nhì ngoại thành mới thấy hết quy mô và sự khốc liệt của cuộc mưu sinh bằng nghề thu gom, tái chế phế liệu. Ngay từ lối vào làng, hàng trăm tấn phế liệu đủ chủng loại từ khắp nơi đổ về, chất cao như núi, tràn ra cả lề đường và áp sát vào tường nhà dân. Đáng lo ngại hơn, bên cạnh rác thải nhựa sinh hoạt thông thường, tại đây còn xuất hiện cả những loại rác thải nguy hại, rác thải y tế như kim tiêm, dây truyền dịch và vỏ chai chứa hóa chất độc hại. Việc thu gom bừa bãi và xử lý thủ công các chất thải nguy hại này tại các cơ sở tự phát, không được cấp phép vận hành an toàn là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, gây độc độc hại trực tiếp cho môi trường sống.

Quy trình xử lý phế liệu ở các hộ gia đình chủ yếu dừng lại ở mức thô sơ, bao gồm việc phân loại bằng tay, băm nhỏ và giặt rửa bằng nước lạnh. Một lượng lớn nước thải chứa đầy hạt vi nhựa, phẩm màu và hóa chất tẩy rửa công nghiệp không hề qua bất kỳ hệ thống xử lý nào nghiễm nhiên xả thẳng ra các ao hồ, kênh mương nội đồng. Hệ quả là nguồn nước mặt bị bức tử, chuyển sang màu đen đặc và bốc mùi hôi thối nồng nặc. Nguy hiểm hơn, các chất độc hại này ngấm sâu vào lòng đất, làm ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước ngầm, từ đó tiếp tục theo cây trồng nông nghiệp đi vào chuỗi dây chuyền thực phẩm, gây ô nhiễm, nhiễm độc cho động vật nuôi và gián tiếp tàn phá sức khỏe con người.

Bên cạnh nguồn nước, bầu không khí tại làng nghề này cũng bị bủa vây bởi vấn nạn ô nhiễm khói bụi. Để tối đa hóa lợi nhuận, các hộ sản xuất sẵn sàng đốt bỏ những phần phế phẩm nhựa không thể tái chế ngay tại các bãi rác tự phát hoặc cạnh bìa làng. Quá trình đốt cháy nhựa nilon ở nhiệt độ thấp sản sinh ra lượng lớn khí độc đi-ô-xin và furan. Đây là những hợp chất cực độc có thể tồn tại dai dẳng trong môi trường, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hệ hô hấp, tuyến nội tiết và cấu trúc di truyền của cả những thế hệ tương lai.

Không có quy mô tập trung như ở làng Quảng Phú Cầu nhưng nhiều có sở thu gom, tái chế phế liệu nằm rải rác xem lẫn trong khu dân cư tại một số xã, phường như Đại Mỗ, Thanh Liệt, Quốc Oai… cũng tiềm ẩn không ít nguy cơ ô nhiễm môi trường. Điểm chung của những cơ sở này là hoạt động nhỏ lẻ với công nghệ lạc hậu, kỹ thuật thô sơ và đặc biệt phần lớn chất thải phát sinh trong quá trình thu gom, xử lý và tái chế phế liệu đều được thải trực tiếp ra môi trường. Đặc biệt, việc các cơ sở thu gom, tái chế phế liệu nằm xen kẽ trong khu dân cư không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ rất cao do lưu giữ lượng lớn chất thải dễ cháy trong không gian chật hẹp. Trên thực tế, trong thời gian qua, không ít vụ hỏa hoạn đã xảy ra ở các cơ sở thu gom, tái chế phế liệu kiểu như này.

Nguồn nước là một trong những nơi bị ô nhiễm nặng nhất tại các làng nghề tái chế phế liệu như làng Quảng Phú Cầu. Ảnh: Thái Mạnh

Kiên quyết loại bỏ cơ sở gây ô nhiễm

Theo các chuyên gia môi trường, để giải quyết một cách triệt để và căn cơ bài toán ô nhiễm tại các làng nghề tái chế phế liệu, thành phố cần triển khai đồng bộ một hệ thống giải pháp mang tính chiến lược và dài hạn. PGS.TS Đặng Thị Kim Chi, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng, việc đầu tiên là phải phân loại những làng nghề nào được phát triển và những làng nghề nào không được khuyến khích phát triển.

“Với những làng nghề tự phát, không nằm trong các quy hoạch hoặc các cụm công nghiệp mà lại thu gom xử lý những chất thải phế liệu như Xà Cầu thì sẽ không thể khuyến khích phát triển. Không khuyến khích phát triển phải có kế hoạch dừng sản xuất những hộ này và giải quyết vấn đề ô nhiễm”, bà Chi nói.

Theo chuyên gia này, đối với tất cả các cơ sở tái chế phế liệu, điều kiện tiên quyết để được tiếp tục hoạt động là phải có đầy đủ hệ thống xử lý môi trường phù hợp với quy mô, công suất. Đối với những có sở gây ô nhiễm, không đạt đủ điều kiện về muôi trường thì kiên quyết cho đóng cửa.

PGS.TS Đặng Thị Kim Chi cũng lưu ý rằng, song song với việc cho dừng sản xuất các cơ sở thu gom, tái chế phế liệu không đảm bảo điều kiện cần tính đến việc hỗ trợ chuyển đổi sản xuất, đào tạo nghề cho lao động mất việc vì cơ sở đóng cửa. Điều này vừa đảm bảo công ăn việc làm, an sinh xã hội cho địa phương, vừa giúp tận dụng tối đa nguồn lao động sẵn có để phát triển nông thôn xanh, vì sự phát triển bền vững.

Trong khi đó, PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng nhận định, không thể phủ nhận vai trò kinh tế của các làng nghề tái chế. Bản chất của việc thu gom, sơ chế và tái chế phế liệu nếu làm hiệu quả sẽ vừa giải quyết được bài toán ô nhiễm rác thải của xã hội, vừa tạo ra chuỗi giá trị tuần hoàn, đem lại nguồn thu lớn và đặc biệt là hướng tới xây dựng nền kinh tế tuần hoàn. Cái sai không nằm ở bản chất của nghề tái chế, mà nằm ở công nghệ thô sơ, thủ công của các hộ gia đình đan xen trong khu dân cư.

Để giải quyết tận gốc bài toán ô nhiễm môi trường tại các làng nghề và cơ sở thu gom, tái chế phế liệu, bà An cho rằng trước tiên Hà Nội cần tiến hành thống kê, rà soát tổng thể để phân loại cụ thể. Nơi nào nghề có tiềm năng phát triển xanh thì Nhà nước cần hỗ trợ vốn, chuyển giao công nghệ tự động hóa khép kín ở giai đoạn đầu để hình thành các khu công nghiệp tái chế bài bản. Ngược lại, ở những nơi nghề không thể tồn tại do ô nhiễm quá nặng, chính quyền phải có chính sách chuyển đổi sinh kế rõ ràng cho người dân sang các ngành nghề an toàn hơn.

Theo chuyên gia này, cần có giải pháp "khu trú lại và quy hoạch tập trung". Nghĩa là, bắt buộc phải tách các cơ sở sản xuất, tái chế ra khỏi quỹ đất ở của người dân, chuyển vào các cụm công nghiệp làng nghề để gom rác thải, phế liệu và nước thải về một đầu mối xử lý tập trung. Các chủ cơ sở khi vào đây phải nâng cao tính tự giác và thực thi trách nhiệm bảo vệ môi trường.