Tìm tín hiệu tích cực trong con số nhập siêu 13,8 tỷ USD

Số liệu thống kê mới nhất từ Cục Thống kê thuộc Bộ Tài chính cho thấy hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam đang diễn ra hết sức sôi động. Chỉ tính riêng trong tháng 5, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đã chạm mốc 99,07 tỷ USD, ghi nhận mức tăng 3,2% so với tháng trước và tăng vọt 25,8% so với cùng kỳ năm ngoái.

Tính chung 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch đạt tới 445,12 tỷ USD, tăng trưởng 25% so với cùng kỳ.

"Cơn lốc" nhập khẩu tư liệu

Một diễn biến đáng chú ý là cán cân thương mại đang tạm thời chuyển sang trạng thái nhập siêu 13,8 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 5,1 tỷ USD.

Mặc dù con số nhập siêu có vẻ gây áp lực lên cán cân thanh toán nhưng TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, lại nhìn thấy những khía cạnh lạc quan từ hiện tượng này.

Theo ông Bình, đây là sự chủ động tích trữ nguyên liệu của doanh nghiệp nhằm tạo sức bật cho chu kỳ sản xuất mới cũng như đáp ứng nhu cầu tăng trưởng trong các quý tiếp theo. Minh chứng rõ nhất nằm ở cơ cấu hàng nhập khẩu khi nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 215,99 tỷ USD và chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch.

Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) trong 5 tháng đầu năm tăng trên 9%, đạt mức cao nhất của cùng kỳ kể từ năm 2021 là một minh chứng khác cho thấy nền kinh tế đang hấp thụ tốt lượng hàng nhập khẩu. Riêng ngành chế biến và chế tạo tăng gần 9,5%, tiếp tục đóng vai trò là động lực tăng trưởng chính.

Theo ông Bình, việc đẩy mạnh mua sắm máy móc, linh kiện và nguyên phụ liệu từ các thị trường lớn như Trung Quốc giúp doanh nghiệp đảm bảo nguồn cung trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro từ xung đột địa chính trị.

Nguyên nhân cán cân thương mại Việt Nam chuyển sang nhập siêu cũng được ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) chỉ rõ do tác động đồng thời của nhiều yếu tố.

Xung đột Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung, đẩy giá năng lượng tăng cao, góp phần làm gia tăng giá trị nhập khẩu nhóm năng lượng.

Bên cạnh đó, giá dầu tăng kéo theo giá các nguyên liệu đầu vào như hóa chất, chất dẻo, sắt thép tăng, góp phần làm tăng mức nhập siêu ở các nhóm hàng này.

Các doanh nghiệp FDI, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và linh kiện máy tính, cũng đẩy mạnh nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất và tích trữ hàng tồn kho trước nguy cơ giá tiếp tục tăng.

Đồng thời, giải ngân vốn FDI tích cực và nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi số, khoa học công nghệ gia tăng đã thúc đẩy nhập khẩu máy móc, thiết bị và linh kiện công nghệ cao.

Trong khi đó, các ngành xuất khẩu chủ lực tạo thặng dư thương mại như dệt may, da giày, gỗ, nông sản và thủy sản dù vẫn tăng trưởng nhưng gặp khó khăn do kinh tế thế giới còn nhiều bất ổn, nhu cầu thị trường phục hồi chậm và chi phí vận tải, bảo hiểm tăng cao.

Ở góc độ doanh nghiệp, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ TP. Hà Nội (HANSIBA) cũng cho rằng, việc Việt Nam nhập siêu trong những tháng đầu năm không phải quá đáng lo khi nhu cầu nhập khẩu nguyên vật liệu và máy móc tăng lên thể hiện doanh nghiệp mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, phần lớn tăng trưởng thương mại đến từ khu vực FDI cho thấy sức khỏe doanh nghiệp nội còn khá yếu.

Vẫn còn khoảng cách lớn giữa khu vực nội địa và FDI

Bên cạnh những điểm sáng về tăng trưởng, thực tế xuất nhập khẩu vẫn bộc lộ những điểm yếu cố hữu của nền kinh tế. Số liệu cho thấy khu vực kinh tế trong nước nhập siêu tới 20,76 tỷ USD, trong khi khu vực FDI vẫn duy trì thế xuất siêu 6,96 tỷ USD. Sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI thể hiện qua việc kim ngạch nhập khẩu của nhóm này tăng nhanh hơn đáng kể so với tốc độ xuất khẩu.

Đại diện HANSIBA nhận định tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều lĩnh vực quan trọng vẫn còn ở mức thấp. Cụ thể là ngành điện tử gia dụng chỉ đạt khoảng 30-35%, ngành ô tô cỡ nhỏ dao động từ 10-20% và ngành cơ khí chỉ đạt khoảng 20-30%. Chính sự thiếu hụt trong chuỗi cung ứng nội địa đã buộc các doanh nghiệp phải nhập khẩu lượng lớn linh kiện từ Trung Quốc và Hàn Quốc để phục vụ các dây chuyền lắp ráp công nghệ cao.

Nhìn về tương lai, bà Trần Thị Khánh Hiền, Giám đốc Khối Nghiên cứu Công ty Chứng khoán MB, đưa ra dự báo lạc quan khi cho rằng xuất khẩu cả năm có thể đạt mức tăng trưởng 15-16%. Động lực chính đến từ sự phục hồi của thương mại điện tử toàn cầu và làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo.

Đồng thời, việc Mỹ điều chỉnh giảm mức thuế nhập khẩu bình quân đối với hàng hóa Việt Nam từ 21,6% xuống khoảng 16% cũng mở ra cơ hội lớn cho các mặt hàng thế mạnh. Dự báo thặng dư thương mại của Việt Nam trong cả năm nay có thể đạt khoảng 23 tỷ USD.

Tuy nhiên, để đạt được kết quả bền vững, ông Trần Thanh Hải cho rằng cần phải theo dõi sát sao các biến động địa chính trị tại Trung Đông và tiến trình đàm phán thuế quan với các đối tác lớn. Trong khi đó, chuyên gia từ Hiệp hội Dệt may Việt Nam nhấn mạnh việc giảm chi phí đầu vào như logistics và năng lượng là yếu tố sống còn để nâng cao sức cạnh tranh.

Về dài hạn, theo các chuyên gia, giải pháp căn cơ nhất vẫn là phát triển công nghiệp hỗ trợ và tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI. Điều này không chỉ giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào nhập khẩu mà còn gia tăng giá trị giữ lại trong nước, giúp cán cân thương mại phát triển một cách vững chắc và chủ động hơn trước những biến động của thị trường quốc tế.