Tín ngưỡng hang động và dấu tích 'Động Thiên Phúc Địa' Đạo giáo tại Việt Nam

Giải mã huyền tích "Động Thiên Phúc Địa"

Trong thế giới quan của Đạo giáo Trung Quốc, các hang động trên núi không đơn thuần là cảnh quan địa chất mà là cõi ngụ của thần linh. 

Chia sẻ tại một cuộc nói chuyện chuyên đề mới đây tại Khoa Lịch sử và Văn hóa thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Giáo sư Tsuchiya Masaaki, Khoa Truyền thông quốc tế của Đại học Senshu, quyền Chủ tịch Hội Đạo giáo ở Nhật Bản cho hay: Khái niệm “Động Thiên Phúc Địa” (chỉ những vùng núi non hiểm trở, hang động kỳ vĩ được xem là nơi linh khí tụ hội, đất lành do trời ban - PV) vốn khởi nguồn từ sự tôn kính núi sông của người xưa và phát triển mạnh mẽ từ thời nhà Hán, khi con người tin rằng các vị thần linh cư ngụ bên trong lòng núi và giao tiếp với thế giới bên ngoài thông qua các hang động. 

Vào thời nhà Đường, đạo sĩ Tư Mã Thừa Trinh là người có công hệ thống hóa và hoàn thiện học thuyết về các thắng tích linh thiêng của Đạo giáo. Trong tác phẩm "Thiên Địa Cung Phủ Đồ", ông đã thiết lập hệ thống Thập Đại Động Thiên (10 hang động lớn đứng đầu), 36 Tiểu Động Thiên (36 hang động nhỏ) và 72 Phúc Địa (72 vùng đất lành, nơi cư ngụ của tiên, thích hợp cho việc tu luyện). 

Trong một số văn bản cổ về Động Thiên còn ghi chép một quan niệm đầy kỳ bí: các Động Thiên đều liên kết với nhau bằng những đại lộ ngầm. 

GS. Tsuchiya Masaaki trình bày về vị trí hang động tại Vương Ốc Sơn - nơi được coi là Động Thiên linh thiêng nhất trong Đạo giáo.

Để kiểm chứng những ghi chép trong thư tịch cổ, Giáo sư Tsuchiya Masaaki đã trực tiếp thực hiện nhiều chuyến khảo sát thực địa công phu.

Chia sẻ về hành trình của mình, ông kể: "Về lý thuyết, điều kiện để trở thành một Động Thiên trong Đạo giáo là phải có núi đá, có động, và xung quanh phải có địa hình thiên nhiên rất phong phú. Mặc dù trong các thư tịch cổ của Trung Quốc ghi rằng tất cả các Động Thiên đều có hang động, thế nhưng do hơi nghi ngờ điều này nên tôi đã đi điều tra, khảo sát xem có phải thực sự tất cả Động Thiên đều có hang động hay không".

Thực tế khảo sát đã mang lại phát hiện bất ngờ: Không phải Động Thiên nào cũng có hang động như sách xưa miêu tả. Trong khi các khu vực như Lư Sơn, Nam Kinh hay Vương Ốc Sơn (Động Thiên đệ nhất của Đạo giáo) ghi nhận sự tương đồng giữa các bản vẽ trong thư tịch cổ và địa hình thực tế - có những hang động ăn sâu vào lòng núi, từng được sử dụng làm nơi thực hành nghi lễ tôn giáo - thì vẫn có những nơi không có hang động. 

Giáo sư Tsuchiya Masaaki lưu ý thêm: “Khởi đầu trong núi có các hang đá, sau đó những biến động địa chất làm nứt tầng mái hang động, tạo thành hiện tượng 'Thiên Đá' - sụt trần hang đá và để lộ ra một ‘khoảng trời’ thông thấu từ vòm hang xuống đáy. Chúng tôi cho rằng chính hiện tượng thiên nhiên kỳ thú trong địa hình karst (là một loại địa hình đặc biệt được hình thành ở các vùng núi đá vôi do quá trình nước mưa, nước chảy hoặc nước ngầm hòa tan và ăn mòn các loại đá dễ hòa tan) này đã kích thích trí tưởng tượng và gắn liền trực tiếp với sự hình thành tín ngưỡng hang động trong Đạo giáo”.

Dấu ấn Động Thiên tại Việt Nam và bất ngờ lớn ở Hang Son

Không chỉ giới hạn trong phạm vi Trung Quốc, thuyết "Động Thiên Phúc Địa" đã theo chân các nhà tu hành và nguồn thư tịch truyền bá ra các nước lân cận. 

Theo quyền Chủ tịch Hội Đạo giáo ở Nhật Bản, ngay từ thời Đường, đã có những đợt truyền bá Đạo giáo sang Việt Nam. Nhiều hang động nổi tiếng như hang Đầu Gỗ ở vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) từng có bản vẽ được đưa vào thư tịch Đạo giáo cổ.

"Tôi nghĩ từ thời điểm đó, tín ngưỡng Động Thiên cũng đã được truyền sang và có khả năng đã ảnh hưởng tới tín ngưỡng Đạo giáo Việt Nam. Mới đây, có dịp tới Hang Son (Quảng Ninh), tôi thấy hình ảnh rất giống hang động đệ nhị ở Trung Quốc. Tôi nghĩ hang động ở Việt Nam thực sự là một đề tài nghiên cứu đầy hấp dẫn và xứng đáng được quan tâm sâu sắc hơn nữa”, GS. Tsuchiya Masaaki nhấn mạnh.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Hang Son thuộc vùng núi Yên Tử (Quảng Ninh) sở hữu hàng loạt dấu ấn Đạo giáo đặc sắc.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Hang Son thuộc vùng núi Yên Tử sở hữu hàng loạt dấu ấn Đạo giáo đặc sắc.

“Các vách động luôn phủ một màu đỏ tự nhiên được cho là chu sa - nguyên liệu căn bản của các đạo sĩ dùng để luyện linh đan. Trên vách đá có ba chữ ‘Bão Phúc Nham’, được xác định là bút tích của Thượng hoàng Trần Minh Tông, khắc vào ngày Trùng Dương, mùng 9 tháng 9 năm Khai Hựu thứ 10 (1338), dưới triều Trần Hiến Tông. 

Ngoài ra, trong động còn lưu giữ nhiều văn bia ghi chép về các hoạt động Đạo giáo. Đặc biệt, tài liệu thời nhà Tống đã từng ghi nhận Hang Son chính là 1 trong 72 Phúc Địa linh thiêng”, TS. Nguyễn Văn Anh, Trưởng khoa Lịch sử và Văn hoá thuộc Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội thông tin thêm.

Những nghiên cứu về tín ngưỡng hang động và sự giao lưu văn hóa Đông Á góp phần làm sáng tỏ giá trị lịch sử, tín ngưỡng của các di sản, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về dấu ấn Đạo giáo trong hệ thống hang động Việt Nam