Tín ngưỡng thờ Cá Ông ở Hà Tĩnh: Nét đẹp văn hóa của cư dân miền biển

Niềm tin của ngư dân trước mỗi chuyến vươn khơi

Trước mỗi chuyến vươn khơi, nhiều ngư dân Hà Tĩnh vẫn giữ một thói quen đã có từ bao đời: thắp nén hương trước đền thờ Cá Ông, gửi gắm ước nguyện biển yên, sóng lặng. Từ niềm tin ấy, tín ngưỡng thờ Cá Ông đã trở thành một nét đẹp văn hóa bền bỉ trong đời sống cư dân miền biển.

Hơn 20 năm qua, ông Trần Thanh Chuân (thôn Cam Lâm, xã Cổ Đạm) vẫn đều đặn có mặt tại đền Đông Hải để quét dọn, chăm sóc cảnh quan và hương khói. Không ai phân công, cũng chẳng có thù lao, nhưng với ông, gìn giữ ngôi đền thờ Cá Ông đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống.

Những ngôi mộ Cá Ông được người dân lập và hương khói tại đền Đông Hải, thôn Cam Lâm, xã Cổ Đạm.

Ông Chuân chia sẻ: "Công việc thường ngày ấy cũng là cách tôi bày tỏ lòng thành kính đối với vị phúc thần được người dân vùng biển tôn thờ từ bao đời nay".

Với nhiều ngư dân Cổ Đạm, đền Đông Hải còn là nơi họ tìm đến trước mỗi chuyến vươn khơi. Một nén hương được thắp lên không chỉ để cầu biển yên, sóng lặng, tôm cá đầy khoang mà còn gửi gắm mong ước bình an sau mỗi hải trình.

Các bậc cao niên thường xuyên dọn dẹp, chăm sóc và gìn giữ đền Đông Hải.

Ngư dân Hồ Lý Hùng (thôn Lâm Hải Hoa, xã Cổ Đạm) cho biết: "Trước khi ra khơi, tôi và nhiều ngư dân trong vùng thường đến đền dâng hương, cầu mong Cá Ông phù hộ để chuyến biển thuận buồm xuôi gió, đánh bắt hiệu quả và trở về an toàn".

Trong đời sống của người dân ven biển Hà Tĩnh, cá voi được tôn kính gọi là Cá Ông hay thần Nam Hải. Qua nhiều thế hệ, hình ảnh Cá Ông không chỉ gắn với niềm tin về sự chở che giữa biển khơi mà còn in sâu trong đời sống tinh thần, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của các làng chài.

Những câu chuyện về nơi Cá Ông lụy bờ

Trong ký ức của nhiều người dân vùng biển Hà Tĩnh, những lần Cá Ông dạt vào bờ luôn được xem là sự kiện đặc biệt và thiêng liêng. Từ Cổ Đạm đến nhiều làng biển khác, câu chuyện về Cá Ông lụy bờ vẫn được truyền qua nhiều thế hệ như một phần ký ức văn hóa của cộng đồng.

Ông Nguyễn Văn Vĩnh (thôn Lâm Vượng, xã Cổ Đạm) chia sẻ: “Tôi vẫn nhớ rõ lần phát hiện một con Cá Ông dạt vào bờ biển làng mình. Hôm đó, vào cuối buổi chiều, khi đang đi dạo ven biển, tôi nhìn thấy một vật thể màu đen nổi gần mép nước. Đến gần kiểm tra, tôi nhận ra đó là Cá Ông đã lụy bờ nên lập tức báo cho người thân và bà con địa phương đến hỗ trợ”.

Ông Nguyễn Văn Vĩnh chăm sóc mộ Cá Ông.

Với ngư dân, Cá Ông không đơn thuần là một loài vật biển mà còn được tôn kính như vị phúc thần chở che con người giữa sóng gió. Bởi vậy, mỗi lần Cá Ông lụy bờ, người dân đều dành sự thành kính đặc biệt.

Theo phong tục, người dân sẽ tạm gác công việc, cùng đưa Cá Ông lên bờ và tổ chức an táng trang trọng. Sau một thời gian, hài cốt được cải táng, đưa vào đền, miếu hoặc lăng thờ để hương khói, phụng thờ lâu dài.

Tục an táng và phụng thờ Cá Ông đến nay vẫn được gìn giữ tại nhiều làng biển Hà Tĩnh. Anh Nguyễn Viết Quang (thôn Phú Mậu, xã Lộc Hà) kể: "Mỗi khi cá voi dạt vào bờ, chúng tôi đều chung tay an táng, lập miếu thờ và hương khói theo phong tục truyền thống. Với ngư dân chúng tôi, đó là cách bày tỏ lòng biết ơn đối với vị thần Nam Hải mà họ tin luôn chở che tàu thuyền trong những chuyến biển nhiều sóng gió".

Các tiểu đựng hài cốt Cá Ông được thờ tự trang trọng tại đền Cô, đền Cậu ở xã Đan Hải. Ảnh tư liệu

Đến nay, dọc bờ biển Hà Tĩnh vẫn còn nhiều đền, miếu và những ngôi mộ Cá Ông được người dân gìn giữ. Những công trình ấy không đơn thuần là dấu tích của một tín ngưỡng dân gian mà còn lưu giữ ký ức về biển, phản ánh mối quan hệ gắn bó và cách ứng xử đầy nhân văn giữa con người với thiên nhiên.

Việc tôn kính Cá Ông cũng thể hiện lòng biết ơn của ngư dân đối với biển cả và những gì thiên nhiên ban tặng. Qua nhiều thế hệ, niềm tin ấy đã góp phần hình thành cách ứng xử hài hòa với môi trường tự nhiên, đồng thời bồi đắp sự gắn kết cộng đồng trong các làng chài ven biển.

Tín ngưỡng thờ Cá Ông - di sản văn hóa của cư dân ven biển

Với chiều dài hơn 137 km bờ biển, từ Cửa Hội đến Đèo Ngang, tín ngưỡng thờ Cá Ông đã hiện diện trong đời sống của cư dân ven biển Hà Tĩnh qua nhiều thế hệ. Mỗi địa phương có cách thờ tự, nghi lễ riêng nhưng đều gặp nhau ở lòng tôn kính đối với vị thần Nam Hải - biểu tượng của sự chở che, bình an và khát vọng vươn khơi.

Sắc phong cổ được lưu giữ tại miếu Cá Ông ở Cửa Sót, xã Thạch Khê, Hà Tĩnh.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, niềm tin ấy được hình thành từ chính quá trình con người gắn bó và chinh phục biển cả. Trong những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, cá voi từng cứu giúp ngư dân gặp nạn giữa giông bão, sóng dữ. Từ lòng biết ơn, người dân vùng biển đã tôn xưng cá voi là Cá Ông, lập đền, miếu thờ phụng và hình thành nhiều phong tục, nghi lễ được lưu truyền cho đến ngày nay.

Bà Phan Thư Hiền - Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tại Hà Tĩnh, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh cho biết: “Xuất phát từ niềm tin vào sự che chở của Cá Ông, nhiều làng biển đã xây dựng đền, miếu thờ và duy trì lễ cầu ngư qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc mà còn thể hiện khát vọng mưa thuận gió hòa, những chuyến biển thuận lợi và cuộc sống bình yên của ngư dân”.

Nhiều thư tịch cổ như Đại Nam nhất thống chí, Gia Định thành thông chí, Thoái thực ký văn cùng các sắc phong triều Nguyễn đều ghi nhận tục thờ Cá Ông. Những tư liệu này cho thấy tín ngưỡng đã hiện diện từ lâu trong đời sống cư dân ven biển, phản ánh quá trình khai phá biển và bồi đắp bản sắc văn hóa của người Việt.

Nghi thức rước Ngư Ông ra biển trong lễ hội cầu ngư Nhượng Bạn tại miếu thờ Đức Ngư Ông, xã Thiên Cầm.

Tiến sĩ Đặng Thị Thúy Hằng - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Nguyễn Du Hà Tĩnh, chia sẻ: “Các thư tịch cổ và nguồn tư liệu lịch sử là những căn cứ quan trọng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành, phát triển của tín ngưỡng thờ Cá Ông. Qua đó có thể thấy, tín ngưỡng này không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa mà còn chứa đựng ý nghĩa nhân văn sâu sắc, phản ánh đời sống tinh thần và mối quan hệ gắn bó của cư dân ven biển với biển cả”.

Ngày nay, cùng với lễ cầu ngư, những ngôi đền, miếu và lăng thờ Cá Ông vẫn được người dân nhiều địa phương ven biển Hà Tĩnh gìn giữ, hương khói. Giữa nhịp sống hiện đại, tín ngưỡng ấy không chỉ lưu giữ ký ức của bao thế hệ ngư dân, bồi đắp bản sắc văn hóa biển mà còn nhắc nhở con người về sự trân trọng thiên nhiên, về mối quan hệ hài hòa với biển cả - nơi nuôi sống biết bao thế hệ cư dân miền biển.