Tinh thần 'Ngọ' và bản lĩnh người làm báo thời số hóa

PV: Thưa nhà báo Lê Thọ Bình, bước sang Xuân Bính Ngọ 2026, ông nhìn nhận không khí và tâm thế của báo chí - truyền thông Việt Nam hiện nay như thế nào, sau một giai đoạn nhiều biến động và thay đổi mạnh mẽ?

Nhà báo Lê Thọ Bình: Bước sang Xuân Bính Ngọ 2026, tôi cho rằng báo chí - truyền thông Việt Nam đang ở trong một trạng thái vừa chuyển động nhanh, vừa tự điều chỉnh sâu. Nếu nhìn lại vài năm gần đây, chúng ta đã trải qua những biến động rất lớn như chuyển đổi số tăng tốc, sự cạnh tranh của nền tảng mạng xã hội, áp lực về mô hình kinh tế báo chí và thay đổi hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Trong bối cảnh đó, không khí chung của nghề báo hiện nay có thể gói gọn trong hai chữ “tỉnh táo”.

Sự “tỉnh táo” thể hiện ở việc các cơ quan báo chí đã nhận thức rõ rằng mình không thể đứng ngoài dòng chảy công nghệ. Tòa soạn hội tụ, dữ liệu hóa nội dung, sản xuất đa nền tảng… không còn là khái niệm thử nghiệm mà đã trở thành yêu cầu vận hành thường nhật. Tuy nhiên, điều đáng ghi nhận là quá trình chuyển đổi ấy không đơn thuần là chạy theo công cụ, mà là tái cấu trúc tư duy làm báo, lấy độc giả làm trung tâm, tăng cường tính kiểm chứng, và đề cao trách nhiệm xã hội.

Nhà báo Lê Thọ Bình - Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam.

Tâm thế của người làm báo hiện nay vì thế cũng có sự thay đổi. Áp lực nhiều hơn, tốc độ nhanh hơn, nhưng đi kèm là cơ hội tiếp cận công nghệ, dữ liệu và phương thức kể chuyện mới. Tôi thấy rõ một tinh thần học hỏi mạnh mẽ trong đội ngũ phóng viên, biên tập viên trẻ khi họ không chỉ học kỹ năng số mà còn quan tâm sâu hơn đến đạo đức nghề nghiệp, bởi họ hiểu rằng trong “biển” thông tin, giá trị lớn nhất của báo chí chính thống vẫn là độ tin cậy.

Xuân Bính Ngọ, với hình ảnh chuyển động và bền bỉ, phản chiếu khá đúng tâm thế ấy, khi báo chí Việt Nam không né tránh thay đổi, nhưng cũng không đánh đổi nền tảng. Đó là sự cân bằng khó, song chính sự cân bằng này sẽ quyết định vị thế và uy tín của báo chí trong những năm tới.

PV: Hình tượng con ngựa thường gắn với sự bền bỉ, dấn thân và không ngừng tiến về phía trước. Theo ông, tinh thần ấy có phản chiếu phần nào hình ảnh người làm báo trong bối cảnh cạnh tranh thông tin gay gắt và chuyển đổi số hiện nay?

Nhà báo Lê Thọ Bình: Hình tượng con ngựa trong văn hóa Á Đông thường gắn với sức bền, tinh thần dấn thân và ý chí tiến lên không ngừng. Tôi cho rằng đây là một ẩn dụ rất gần với nghề báo hôm nay. Trong môi trường truyền thông số, người làm báo phải chạy đua với tốc độ thông tin từng giây, nhưng không thể “chạy” theo nghĩa vội vàng, mà là tiến lên với kỷ luật nghề nghiệp.

Tinh thần bền bỉ thể hiện ở việc theo đuổi sự thật đến cùng. Trong khi mạng xã hội cho phép thông tin lan truyền tức thì, báo chí chính thống phải chấp nhận đi chậm hơn một nhịp để kiểm chứng. Sự bền bỉ ấy không hào nhoáng, nhưng là nền tảng tạo nên niềm tin. Một bài điều tra dài ngày, một tuyến bài phân tích chuyên sâu… chính là những “đường chạy” đòi hỏi sức bền nghề nghiệp.

Tinh thần dấn thân cũng ngày càng mang ý nghĩa mới. Dấn thân không chỉ là đi đến hiện trường khó khăn, mà còn là dấn thân vào những lĩnh vực phức tạp như dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số. Người làm báo phải sẵn sàng học những kỹ năng ngoài vùng an toàn của mình để kể câu chuyện xã hội một cách chính xác và hấp dẫn hơn.

Quan trọng hơn, tinh thần “không ngừng tiến về phía trước” nhắc người làm báo rằng nghề này không cho phép tự mãn. Mỗi thay đổi công nghệ đều đặt ra câu hỏi: chúng ta kể chuyện tốt hơn thế nào, phục vụ công chúng hiệu quả hơn ra sao? Khi giữ được tinh thần ấy, người làm báo không bị cuốn trôi bởi cạnh tranh, mà chủ động định hình vị trí của mình trong hệ sinh thái thông tin.

PV: Ông từng nhấn mạnh việc báo chí phải “làm mới mình” nhưng không được đánh mất các giá trị cốt lõi. Theo ông, đâu là ranh giới quan trọng nhất mà người làm báo cần giữ vững trong kỷ nguyên mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI) và truyền thông đa nền tảng?

Nhà báo Lê Thọ Bình: Khi nói báo chí phải “làm mới mình”, tôi luôn nhấn mạnh rằng đổi mới không đồng nghĩa với phá bỏ nền tảng. Ranh giới quan trọng nhất mà người làm báo cần giữ vững trong kỷ nguyên mạng xã hội, AI và đa nền tảng chính là ranh giới của sự thật và trách nhiệm.

Công nghệ cho phép chúng ta sản xuất nội dung nhanh hơn, đa dạng hơn, thậm chí cá nhân hóa đến từng người đọc. Nhưng nếu tốc độ và hiệu ứng được đặt cao hơn tính xác thực, báo chí sẽ tự làm xói mòn uy tín của mình. Ranh giới đầu tiên vì thế là kiểm chứng, mọi thông tin, dù đến từ dữ liệu hay AI, vẫn phải qua bộ lọc nghề nghiệp của con người.

Hình tượng con ngựa trong văn hóa Á Đông thường gắn với sức bền, tinh thần dấn thân và ý chí tiến lên không ngừng.

Ranh giới thứ hai là đạo đức. Trong môi trường cạnh tranh lượt xem, người làm báo dễ bị cám dỗ bởi tiêu đề giật gân hay cách kể chuyện gây sốc. Tuy nhiên, báo chí không chỉ để thu hút chú ý mà còn để định hướng nhận thức xã hội. Việc tôn trọng nhân phẩm, tránh khai thác nỗi đau hay đời tư quá mức là những chuẩn mực không thể bị “số hóa” hay nới lỏng.

Cuối cùng là ranh giới về vai trò xã hội. Báo chí chính thống không thể trở thành bản sao của mạng xã hội. Giá trị cốt lõi của báo chí là cung cấp bối cảnh, phân tích và góc nhìn có trách nhiệm. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, nhưng quyết định biên tập và định hướng nội dung vẫn phải đặt trên nền tảng giá trị nghề nghiệp.

Giữ được những ranh giới đó, báo chí có thể đổi mới mạnh mẽ mà không đánh mất bản sắc, điều kiện tiên quyết để tồn tại lâu dài trong hệ sinh thái truyền thông đang biến đổi.

PV: Nhìn từ thực tiễn hoạt động báo chí - truyền thông những năm gần đây, ông đánh giá đâu là thách thức lớn nhất, đồng thời cũng là cơ hội lớn nhất để báo chí chính thống khẳng định vai trò dẫn dắt dư luận?

Nhà báo Lê Thọ Bình: Từ thực tiễn vài năm qua, tôi cho rằng thách thức lớn nhất của báo chí chính thống là cuộc khủng hoảng niềm tin trong môi trường dư thừa thông tin. Khi ai cũng có thể trở thành “người phát tin”, ranh giới giữa thông tin đúng - sai trở nên mong manh. Điều này đặt báo chí trước yêu cầu phải chứng minh giá trị khác biệt của mình mỗi ngày.

Song chính thách thức ấy lại mở ra cơ hội lớn: cơ hội tái khẳng định vai trò dẫn dắt. Trong một “biển” thông tin, công chúng có xu hướng tìm đến những nguồn đáng tin cậy để hiểu vấn đề một cách toàn diện. Báo chí chính thống, nếu làm tốt vai trò kiểm chứng và phân tích, sẽ trở thành điểm tựa nhận thức.

Một cơ hội khác nằm ở công nghệ. Dữ liệu lớn, AI, và các nền tảng phân phối mới cho phép báo chí hiểu độc giả sâu hơn, kể chuyện sinh động hơn. Điều quan trọng là sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng nội dung, chứ không phải chỉ để tăng sản lượng.

Thách thức về kinh tế báo chí cũng là động lực đổi mới mô hình. Những thử nghiệm về thu phí nội dung, hợp tác đa nền tảng hay phát triển cộng đồng độc giả trung thành cho thấy báo chí đang tìm con đường bền vững hơn.

Nói cách khác, thách thức và cơ hội là hai mặt của cùng một quá trình buộc báo chí phải quay về câu hỏi cốt lõi: mình phục vụ công chúng bằng giá trị gì? Khi trả lời được câu hỏi đó bằng hành động cụ thể, vai trò dẫn dắt sẽ tự nhiên được củng cố.

PV: Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, ông muốn gửi gắm thông điệp hay lời nhắn nhủ gì tới đội ngũ những người làm báo, đặc biệt là thế hệ trẻ đang bước vào nghề trong một môi trường đầy áp lực nhưng cũng nhiều cơ hội?

Nhà báo Lê Thọ Bình: Tôi muốn gửi đến những người làm báo trẻ một thông điệp đơn giản: hãy kiên trì với giá trị nghề nghiệp trong khi không ngừng học hỏi. Nghề báo hôm nay hấp dẫn vì nó đứng ở giao điểm của công nghệ, xã hội và sáng tạo. Nhưng chính vì thế, áp lực cũng lớn hơn bao giờ hết.

Điều đầu tiên tôi muốn nhấn mạnh là tinh thần học tập suốt đời. Kỹ năng số, dữ liệu, kể chuyện đa phương tiện… sẽ liên tục thay đổi. Người trẻ cần xem việc cập nhật tri thức là một phần tự nhiên của nghề, chứ không phải nhiệm vụ phụ.

Thứ hai là giữ vững đạo đức nghề nghiệp. Trong môi trường mà thông tin có thể lan truyền chỉ bằng một cú nhấp, mỗi quyết định đăng tải đều mang hệ quả xã hội. Sự cẩn trọng, tôn trọng sự thật và trách nhiệm với cộng đồng sẽ là “la bàn” giúp người làm báo không lạc hướng.

Cuối cùng là nuôi dưỡng đam mê và sức bền. Nghề báo không phải lúc nào cũng hào nhoáng; có những ngày dài theo đuổi một chi tiết nhỏ hay đối mặt với áp lực dư luận. Nhưng chính những trải nghiệm ấy rèn nên bản lĩnh.

Xuân mới thường gợi cảm hứng khởi đầu. Tôi hy vọng các bạn trẻ bước vào nghề với tinh thần của “Ngọ”: dấn thân, bền bỉ và tiến lên bằng tri thức lẫn trách nhiệm. Khi làm được điều đó, mỗi người sẽ góp phần xây dựng một nền báo chí vừa hiện đại, vừa đáng tin cậy, điều xã hội luôn cần.

PV: Xin cảm ơn ông!

Đình Khương