Tôi liều mạng dịch 'Anna Karenina'

"Mọi gia đình hạnh phúc thảy đều giống nhau,

Mọi gia đình bất hạnh mỗi nhà một vẻ".

Đó là câu đầu tiên của tác phẩm Anna Karenina - tác phẩm của đại văn hào Lev Tolstoy. Câu văn quan trọng ấy đã vượt khỏi biên giới của tác phẩm, trở thành một trong những câu nói nổi tiếng nhất của Tolstoy cũng như lịch sử văn chương thế giới.

Nay, câu văn ấy một lần nữa được chuyển ngữ lại tiếng Việt, lần đầu tiên từ nguyên bản tiếng Nga. Sau nhiều năm, tác phẩm tầm cỡ như Anna Karenina tới tháng 11/2026 mới có bản dịch từ tiếng mẹ đẻ, bởi dịch giả tiếng Nga Lê Đức Mẫn.

Dịch giả Lê Đức Mẫn tại buổi ra mắt tác phẩm Anna Karenina. Ảnh: Thúy Hạnh.

Cái khó nhất lại là giỏi tiếng Việt

Ông Lê Đức Mẫn kể lại cơ duyên đến với việc dịch tác phẩm. Ông bảo, khó khăn và áp lực là "trùng trùng điệp điệp".

Áp lực là bởi cái bóng của các bản dịch trước quá lớn. Trong một thế kỷ qua, tại Việt Nam đã có ít nhất 3 bản dịch của các dịch giả Vũ Ngọc Phan, Mạc Thái Phong, Nhị Ca và Dương Tường - toàn tên tuổi "gạo cội" của văn học dịch. Tuy nhiên, các bản dịch nổi tiếng này đều dịch từ tiếng Pháp, tiếng Anh.

Áp lực còn là bởi, độc giả đánh giá tác phẩm rất khắt khe. Theo ông Mẫn, có độc giả từng bình luận: "Tôi chỉ quan tâm đến mỗi câu đầu tiên". Riêng câu đầu tiên của Anna Karenina, đã có rất nhiều cách dịch, mỗi cách dịch phải thể hiện ngay được cá tính của dịch giả trong lựa chọn từ ngữ. Nếu câu đầu này không ấn tượng, độc giả khó tính khó chấp nhận đọc tiếp.

Đại văn hào Lev Tolstoy.

Thêm một áp lực khác, ông Mẫn nhận lời đề nghị dịch tác phẩm khi đã 76 tuổi.

"Người ta chỉ có thể vượt qua khó khăn bằng một nguyên tắc, bằng một tính cách. Đó là 'liều mạng'. 76 tuổi cầm bút dịch 1.200 trang, tôi nghĩ, chết thì thôi, tôi cũng không cần. Thêm vào đó, là đam mê. Từ khi 10 tuổi, tôi đã yêu nước Nga, yêu văn hóa Nga, dấn thân vào con đường tìm hiểu nước Nga. Thời tôi cấp 2, tôi và bạn bè đều tự coi mình là một Pavel Korchagin (nhân vật trong Thép đã tôi thế đấy - PV)", ông Mẫn nói.

Tình yêu tác phẩm tới "liều mạng chết" của ông Mẫn đã giúp ông vượt qua nhiều khó khăn suốt 3 năm dịch tác phẩm, lần mò theo dấu nhân vật, theo dấu ngôn ngữ. Chia sẻ với Tri Thức - Znews, ông cho biết ở nhà ông có tới hơn 30 cuốn từ điển nhiều chủ đề. Nhưng cái khó nhất, vất vả nhất, theo ông, lại nằm ở việc giỏi ngôn ngữ tiếng Việt. Phải giỏi tiếng Việt, mới dịch đúng ý đồ tác giả mà vẫn mượt mà, tự nhiên.

Nhưng nỗi khó cũng là niềm vui. "Niềm vui lớn nhất của tôi là tìm được từ hợp lý, mình cảm thấy hài lòng, tâm đắc. Dịch được một đoạn đúng không khí trong tác phẩm gốc, tôi sung sướng như một tác giả làm được bài thơ hay. Hoặc niềm vui đến khi độc giả thuộc câu dịch của mình", ông Mẫn cho biết.

Dịch bản thảo từ nguyên tác tiếng Nga có nhiều điểm đặc sắc, tiếp cận được trực diện hơn phong cách gốc của Lev Tolstoy, cũng như những tính chất tự nhiên của ngôn ngữ Nga. Theo dịch giả, tiếng Nga có nhiều từ chỉ sự âu yếm, dịu dàng, mềm mại, mà các ngôn ngữ khác ít có từ tương đương. Ông cũng cho rằng phong cách viết của Tolstoy khá trong sáng, đọc dễ hiểu hơn Dostoevsky, câu chữ không lắt léo, nhiều hàm ý như Dostoevsky mà thường đi một mạch, thẳng thừng.

Dịch tác phẩm trực tiếp từ tiếng Nga giúp người đọc tiếp cận gần hơn với "tâm hồn Nga" - một khái niệm đã có khá nhiều thảo luận nhưng chưa bao giờ tới được kết luận cuối cùng. Ông Mẫn bảo, hai nền văn hóa Nga - Việt đã ảnh hưởng lẫn nhau, đã đi cùng nhau trên chặng đường dài lịch sử, nên dễ thẩm thấu lẫn nhau, đồng điệu nhau một cách tự nhiên.

Ông Lê Đức Mẫn dành cả đời miệt mài với tình yêu văn hóa Nga. Nay đã 85 tuổi, ông vẫn còn dịch tiếp các tác phẩm mới, làm việc nhiều giờ với bản thảo. Ông kể với độc giả: "Vợ tôi bảo, suốt đời chỉ thấy lưng tôi mà thôi. Hiện nay, mỗi ngày tôi vẫn ngồi trước máy tính làm việc 5-10 tiếng".

"Khát vọng tình yêu là khát vọng muôn đời"

Anna Karenina do ông Lê Đức Mẫn dịch vốn là bản thảo thực hiện theo nhiệm vụ của Quỹ Hỗ trợ quảng bá văn học Việt Nam - Liên bang Nga. Năm 2022, vài lý do bất khả kháng, việc xuất bản bản dịch bị ngừng trệ đột ngột. Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam đã đón nhận bản dịch, với cùng một suy nghĩ rằng tác phẩm lớn như Anna Karenina cần có một bản dịch từ ngôn ngữ nguyên bản.

Bà Khúc Thị Hoa Phượng - Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam - nhận định bản dịch của ông Lê Đức Mẫn có văn phong gần gũi, trong sáng, giản dị, thanh thoát nhưng vẫn đảm bảo được tính hàn lâm của tiếng Nga.

Đánh giá về ý nghĩa của tác phẩm trong thời đại hiện nay, bà Phượng cho rằng tác phẩm không chỉ là câu chuyện của tình yêu, mà còn bàn về các giá trị gia đình, vấn đề thế sự, cải tạo xã hội, nhiều câu chuyện mang triết lý nhân sinh. Tác phẩm có nhiều tầng nghĩa, thôi thúc độc giả đọc lại tác phẩm.

"Khát vọng tình yêu của Anna là khát vọng muôn đời. Con người luôn có khát vọng đi tìm tình yêu đích thực của đời mình. Trong thế kỷ 19, xã hội còn nhiều định kiến, Anna sẵn sàng gạt bỏ những lớp mặt nạ, để được sống thật với chính mình. Khát vọng tìm tình yêu, tự do, dám vượt lên định kiến vẫn là những giá trị được người trẻ yêu mến", bà Phượng nói.

Cũng theo Tổng biên tập NXB Phụ nữ Việt Nam, bộ sách không chỉ có ý nghĩa với lớp độc giả Việt chịu ảnh hưởng của văn hóa Nga những năm 1960-1990, mà người trẻ đang đọc Anna Karenina với những cách nhìn mới. Bà Phượng nhận định: "Người trẻ có sự đồng cảm với những điều tưởng như lớn lao mà Lev Tolstoy gửi gắm. Đó là vấn đề cải tạo xã hội, trách nhiệm cá nhân với cộng đồng. Đó là trăn trở làm thế nào để ta không sống cuộc đời vô nghĩa. Thanh niên vẫn gặp gỡ được những lý tưởng đó trong tác phẩm, theo cách gần gũi".

Anna Karenina, bản dịch của dịch giả Lê Đức Mẫn. Ảnh: NXB Phụ nữ Việt Nam.

Anna Karenina được Lev Tolstoy viết và xuất bản trong khoảng thời gian từ 1873 đến 1877, và đã được bình chọn là 1 trong 100 tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại. Tác phẩm kể về cuộc đời của Anna Karenina, một phụ nữ xinh đẹp, thông minh và lãng mạn, nhưng phải đối mặt với một cuộc sống đầy đau khổ và bi kịch.

Điều khiến Lev Tolstoy nổi tiếng và được yêu mến lâu dài chính là khả năng phân tích tâm lý nhân vật tài tình và tinh tế của ông. Ông không xây dựng các nhân vật đơn thuần theo kiểu thiện - ác truyền thống mà để họ tồn tại với đầy đủ mâu thuẫn, khát vọng và yếu đuối. Điều đó khiến Anna Karenina trở thành một trong những hình tượng phụ nữ phức tạp và chân thực nhất trong lịch sử văn học nhân loại.

Tác giả Vladimir Nabokov coi Anna Karenina là một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất trong lịch sử văn học. Tolstoy đã tạo ra những nhân vật sống động, phức tạp và phản ánh sự phức tạp của đời sống con người, đặc biệt là trong các mối quan hệ tình cảm và xã hội. Trong khi đó, nhà văn William Faulkner lại cho rằng: “Nếu có một cuốn sách mà bạn cần phải đọc trong đời, thì đó là Anna Karenina".