Tỏi Phan Rang: HTX nâng tầm đặc sản bằng bảo hộ thương hiệu

Không phải ngẫu nhiên mà Tỏi Phan Rang nhiều năm qua luôn nằm trong nhóm đặc sản được người tiêu dùng tìm mua. Trên những cánh đồng cát ven biển xã Vĩnh Hải, tỉnh Khánh Hòa, cây tỏi tạo nên hương vị riêng nhờ khí hậu khô nóng và nhiều nắng.

Từ đặc sản địa phương đến thương hiệu được bảo hộ

Tỏi Phan Rang có củ nhỏ hoặc vừa, vỏ trắng ngà pha tím nhạt, tép chắc và khít. Khi ăn, tỏi có vị cay tê đầu lưỡi, thơm nồng nhưng không gắt, ít để lại mùi sau khi sử dụng. Đặc biệt, sau khi được phơi khô đúng kỹ thuật, tỏi có thể bảo quản đến sáu tháng, thậm chí lâu hơn mà không cần xử lý bằng hóa chất nhưng vẫn giữ nguyên hương vị.

Tỏi Phan Rang được các HTX tại xã Vĩnh Hải, tỉnh Khánh Hòa sản xuất theo quy trình kiểm soát chất lượng, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và sức cạnh tranh trên thị trường.

Giá trị ấy được tạo nên từ sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên và kinh nghiệm canh tác được người dân địa phương tích lũy qua nhiều thế hệ. Tỏi chủ yếu được trồng trên đất cát pha ven biển khu vực Phan Rang. Cây chỉ canh tác một vụ mỗi năm, từ khoảng tháng 9 đến tháng 11 âm lịch. Sau 4-5 tháng sinh trưởng, tỏi được thu hoạch bằng tay, hong khô tự nhiên 2-3 tuần rồi phân loại trước khi đưa ra thị trường.

Chính những yếu tố đặc thù đó đã tạo nên danh tiếng của Tỏi Phan Rang. Tuy nhiên, khi sản phẩm ngày càng được ưa chuộng thì tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng mạo danh cũng xuất hiện nhiều hơn. Không ít loại tỏi nhập khẩu hoặc tỏi trồng ở địa phương khác được gắn mác “Tỏi Phan Rang”. Tình trạng này khiến khiến người tiêu dùng khó phân biệt, trong khi người sản xuất chân chính bị ảnh hưởng về uy tín và giá bán.

Thực tế đó cho thấy, chất lượng sản phẩm thôi là chưa đủ. Để giữ được danh tiếng và giá trị đặc sản, các HTX cần thêm một “lá chắn” pháp lý, đó là quyền sở hữu trí tuệ.

Năm 2024, khi địa phương còn thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể “Hương vị của nắng và gió Phan Rang” cho sản phẩm tỏi tươi và tỏi khô. Quyền sử dụng nhãn hiệu được trao cho ba HTX gồm HTX Nông nghiệp hành tím Nhơn Hải, HTX Dịch vụ tổng hợp Thái An và HTX Dịch vụ nông nghiệp thu mua nông sản Thanh Hải. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, các HTX này hiện hoạt động trên địa bàn xã Vĩnh Hải, tỉnh Khánh Hòa.

Việc được cấp quyền sử dụng nhãn hiệu tập thể không chỉ là sự ghi nhận đối với chất lượng sản phẩm mà còn giúp xác lập quyền đối với thương hiệu trên thị trường. Các HTX có cơ sở pháp lý để quản lý việc sử dụng nhãn hiệu và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Đồng thời, HTX có thể phối hợp với cơ quan chức năng xử lý hàng giả, hàng nhái và các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển của khu vực kinh tế tập thể. Thay vì chỉ sản xuất, nhiều HTX coi thương hiệu và tài sản trí tuệ là nguồn lực tạo giá trị gia tăng. Đây là nền tảng để đặc sản địa phương cạnh tranh bền vững trên thị trường.

Sở hữu trí tuệ mở rộng cánh cửa cho HTX

Đối với nhiều HTX, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu không phải đích đến mà là điểm khởi đầu cho quá trình xây dựng thương hiệu. HTX Nông nghiệp hành tím Nhơn Hải cho thấy, khi quyền sở hữu trí tuệ gắn với chất lượng và quản trị bài bản, giá trị nông sản được nâng lên rõ rệt.

Hiện, HTX có 23 thành viên, xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 35 ha tại xã Vĩnh Hải, trong đó hơn 14 ha đã được cấp mã số vùng trồng. Mỗi năm, HTX cung ứng trên 10.000 tấn hành tím, sản phẩm đạt OCOP 4 sao, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu và được đóng gói theo quy cách quốc tế.

Nhờ đầu tư đồng bộ từ vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn đến truy xuất nguồn gốc và bao bì sản phẩm, hành tím của HTX đã có mặt tại nhiều thị trường khó tính.

Theo các chuyên gia, đây cũng là hướng đi mà các HTX sản xuất Tỏi Phan Rang cần tiếp tục phát huy. Một thương hiệu được bảo hộ chỉ phát huy giá trị khi đi cùng quản lý chất lượng, mã số vùng trồng, tiêu chuẩn sản xuất thống nhất và truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Đối với nông sản, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là giấy chứng nhận. Quan trọng hơn, nó giúp tạo niềm tin với người tiêu dùng và đối tác. Nhãn hiệu tập thể và truy xuất nguồn gốc giúp khách hàng biết rõ xuất xứ, đơn vị sản xuất và chất lượng sản phẩm.

Đây cũng là nền tảng để các HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng hiện đại và thị trường xuất khẩu. Ngược lại, nếu không bảo vệ thương hiệu, sản phẩm dễ bị làm giả, sao chép hoặc lợi dụng tên gọi, làm giảm uy tín của người sản xuất.

Không chỉ với hành tím, HTX Dịch vụ tổng hợp nông nghiệp Thái An cũng đang từng bước xây dựng nền tảng phát triển bền vững cho Tỏi Phan Rang thông qua việc phục tráng giống và mở rộng vùng nguyên liệu.

Theo ông Nguyễn Khắc Phòng, Giám đốc HTX, từ đề tài tuyển chọn và phục tráng giống tỏi Phan Rang, HTX đã thu được gần 1,8 tấn tỏi giống khô. HTX đang tiếp tục chuyển giao cho thành viên để nhân rộng trên diện tích 2,4 ha.

Song song với việc hỗ trợ giống và vật tư, HTX xây dựng vùng nguyên liệu đồng nhất, bảo đảm chất lượng ổn định. Đây là nền tảng để sản phẩm đáp ứng yêu cầu chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và phát huy giá trị của nhãn hiệu tập thể đã được bảo hộ.

Theo các chuyên gia về sở hữu trí tuệ, đây là tư duy cần được nhân rộng trong khu vực kinh tế tập thể. Thương hiệu chỉ có giá trị khi được xây dựng bằng chất lượng. Muốn chất lượng được thị trường ghi nhận và bảo vệ lâu dài, cần có nền tảng sở hữu trí tuệ và hệ thống quản trị đồng bộ.

Xây “lá chắn” để bảo vệ thành quả

Bên cạnh nâng cao chất lượng sản phẩm, các HTX sản xuất Tỏi Phan Rang đang đứng trước yêu cầu phải hoàn thiện hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Điều này nhằm bảo vệ thành quả sản xuất và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Đăng ký nhãn hiệu tập thể, truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa bao bì đang giúp các HTX bảo vệ thương hiệu Tỏi Phan Rang trước tình trạng hàng giả, hàng nhái.

Theo các chuyên gia, nhãn hiệu tập thể chỉ là một phần của hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ. Để phát triển bền vững, các HTX cần quản lý tốt nhãn hiệu, đầu tư bao bì riêng, áp dụng truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và chuẩn hóa quy trình sản xuất. Khi đủ điều kiện, HTX có thể đăng ký nhãn hiệu chứng nhận hoặc chỉ dẫn địa lý. Đây là những tài sản vô hình giúp nâng cao uy tín, giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm.

Trước thực trạng hàng giả, hàng nhái ngày càng tinh vi, quyền sở hữu trí tuệ còn là cơ sở pháp lý để các HTX phối hợp với cơ quan chức năng xử lý các hành vi xâm phạm thương hiệu. Việc sử dụng tem chống giả, bao bì thống nhất, công khai thông tin truy xuất nguồn gốc và thường xuyên giám sát thị trường sẽ giúp hạn chế tình trạng sản phẩm kém chất lượng mạo danh Tỏi Phan Rang.

Đối với người tiêu dùng, việc lựa chọn sản phẩm có nhãn hiệu tập thể, tem truy xuất nguồn gốc và thông tin rõ ràng về đơn vị sản xuất cũng là cách góp phần bảo vệ thương hiệu đặc sản Việt.

Là đặc sản của vùng đất nắng gió, Tỏi Phan Rang nay từng bước khẳng định vị thế bằng chất lượng và thương hiệu được bảo hộ. Khi các HTX chủ động xây dựng, quản trị và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, sản phẩm không chỉ được bảo vệ trước hàng giả, hàng nhái mà còn mở rộng cơ hội vào các thị trường giá trị cao trong và ngoài nước.